بازار کسب و کار– سرویس اجتماعی: نوشتن برای روزنامه‌نگار صرفاً ابزاری برای انتقال اطلاعات نیست؛ بلکه بخشی از فرایند فکر کردن، شناخت موضوع، تحلیل رویدادها و شکل دادن به نگاه حرفه‌ای اوست.
وقتی خبرنگار خودش می‌نویسد، ناچار است اطلاعات را مرتب کند، تناقض‌ها را تشخیص دهد، اهمیت جزئیات را بسنجد و تصمیم بگیرد که چه چیزی را چگونه روایت کند. این فرایند به او کمک می‌کند موضوع را عمیق‌تر بفهمد.
اما اگر روزنامه‌نگار به‌طور مداوم تولید متن را به هوش مصنوعی بسپارد، ممکن است محصول نهایی را در اختیار داشته باشد، بی‌آنکه تمام مسیر فکری لازم برای تولید آن را طی کرده باشد.
خطر اصلی این نیست که هوش مصنوعی می‌تواند بنویسد؛ خطر این است که روزنامه‌نگار به‌تدریج توانایی و عادت نوشتن مستقل را از دست بدهد یا کمتر از آن استفاده کند.
البته این نتیجه قطعی و اجتناب‌ناپذیر نیست چرا که میزان وابستگی، شیوه استفاده و حفظ تمرین حرفه‌ای در این زمینه اهمیت دارد.
امیلی امرایی، روزنامه‌نگار و مترجم و یکی از داوران چهارمین جشنواره انجمن صنفی روزنامه‌نگاران معتقد است که «هوش مصنوعی می‌تواند در بسیاری از مراحل کار روزنامه‌نگاری، از یافتن منابع و جست‌وجوی آرشیوهای قدیمی تا خلاصه‌سازی داده‌ها و تولید سریع برخی اخبار، ابزار بسیار مفیدی باشد، اما استفاده از آن بدون دستورالعمل روشن و نظارت انسانی می‌تواند به افت کیفیت محتوا و ازبین‌رفتن عنصر انسانی در روزنامه‌نگاری منجر شود».
امرایی از مواجهه خود با متن‌‌هایی می‌گوید که در نگاه اول هم مشخص است هوش مصنوعی نویسنده آن بوده: «در سالهای اخیر گزارش‌های زیادی دیده‌ایم که صرف‌نظر از محتوایشان، از نظر سبک و فرم آن‌قدر کلی و عیان بوده‌اند که گاهی حتی مشخص بوده متن با کمک هوش مصنوعی تولید شده است. یک بار مطلبی در روزنامه‌های داخلی خواندم که سردبیر آن مجموعه نوشته بود و کاملا مشخص بود هوش مصنوعی نویسنده آن بوده. آن‌قدر برایم شوکه‌کننده بود که از همکارم خواستم متن را ببیند تا مطمئن شوم برداشت من اشتباه نیست».
این روزنامه‌نگار از نحوه استفاده اهالی رسانه از این ابزار کمکی می‌گوید: «بخشی از این مسئله به نحوه استفاده خبرنگار از هوش مصنوعی بازمی‌گردد. یعنی اگر دستور یا پرامپت مناسبی به این ابزار داده نشود، هوش مصنوعی الزاما محتوای تازه و دقیق تولید نمی‌کند، بلکه ممکن است اطلاعات موجود را جمع‌آوری، دسته‌بندی و بازآرایی کند. این مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که دستور اولیه مبهم باشد و خبرنگار بر خروجی نظارت کافی نداشته باشد».
به گفته وی، هوش مصنوعی می‌تواند برای تولید برخی خبرهای فوری که نیاز به سرعت بالایی دارند، بسیار مفید باشد. مثلا داده را به آن بدهی و بخواهی سریع آن را به یک خبر اولیه تبدیل کند. اما در گزارش‌های اجتماعی، گزارش‌های تحلیلی یا مطالبی که جهت‌گیری و ظرافت‌های زبانی بیشتری دارند، مسئله کاملا متفاوت است.
به عنوان نمونه برای زبان فارسی مثلا از نظر نثر هنوز باگ‌های زیادی وجود دارد. «من یادداشتی را که خودم نوشته بودم، فقط برای ویرایش به هوش مصنوعی دادم. وقتی متن را پس گرفتم، ساختار جمله‌ها آن‌قدر تغییر کرده بود که مطمئن بودم خودم هرگز این‌طور نمی‌نوشتم. استفاده از برخی علائم نگارشی، جمله‌های معترضه و نقطه‌ویرگول‌ها به شکلی وارد متن شده بود که با سبک طبیعی نوشتار فارسی من همخوانی نداشت».
هوش مصنوعی جایگزین نخواهد شد
ادراک هوش مصنوعی از جهان تا حد زیادی تحت تأثیر داده‌هایی است که از منابع مختلف، به‌ویژه فضای وب، دریافت می‌کند. ازاین‌رو، انتشار گسترده اخبار جعلی، سوگیری‌های موجود در داده‌ها و توزیع نامتوازن اطلاعات می‌تواند بر دقت، بی‌طرفی و جهت‌گیری محتوای تولیدشده به‌وسیله این فناوری تأثیر بگذارد. بر همین اساس، هوش مصنوعی در شرایط کنونی می‌تواند به‌عنوان ابزاری کمکی در خدمت روزنامه‌نگاران قرار گیرد، اما دست‌کم در آینده نزدیک، جایگزین کامل نیروهای متخصص، خلاق و برخوردار از قدرت تحلیل و قضاوت حرفه‌ای در رسانه‌ها نخواهد شد.
بااین‌حال، پیشرفت روزافزون هوش مصنوعی بی‌تردید موجب تحول در ساختار مشاغل و الگوهای کاری اتاق‌های خبر خواهد شد. در این میان، وظایف تکراری، ساده و کم‌نیاز به قضاوت انسانی بیش از سایر فعالیت‌ها در معرض خودکارسازی قرار خواهند گرفت. در مقابل، نقش‌هایی همچون تحلیل اطلاعات، راستی‌آزمایی اخبار، تفسیر رویدادها و تولید محتوای خلاقانه، همچنان به دانش تخصصی، تجربه و مسئولیت‌پذیری روزنامه‌نگاران وابسته خواهند بود.
در مجموع، بهره‌گیری آگاهانه، مسئولانه و هدفمند از هوش مصنوعی می‌تواند به افزایش سرعت، کمیت و کیفیت تولیدات رسانه‌ای کمک کند؛ اما استفاده غیرمسئولانه و بی‌توجهی به محدودیت‌ها و مخاطرات این فناوری ممکن است صحت اخبار، اعتبار حرفه‌ای رسانه‌ها و سرمایه اجتماعی آنها را خدشه‌دار سازد. بنابراین، روزنامه‌نگاران باید با شناخت ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و پیامدهای اخلاقی هوش مصنوعی، نقش حرفه‌ای خود را متناسب با تحولات فناورانه بازتعریف کنند و نظارت انسانی را به‌عنوان یکی از اصول اساسی فعالیت رسانه‌ای حفظ کنند.
هوش مصنوعی بر اساس الگوهایی که از داده‌های آموزشی و اطلاعات در دسترس می‌آموزد، محتوا تولید می‌کند. اگر این داده‌ها حاوی اخبار جعلی، اطلاعات ناقص یا سوگیری باشند، خروجی آن نیز ممکن است نادرست یا جهت‌دار باشد. البته کیفیت داده‌ها تنها عامل مؤثر نیست و طراحی مدل و شیوه استفاده از آن نیز اهمیت دارد.
ضرورت ایجاد تعادل میان بهره‌گیری از ظرفیت‌های هوش مصنوعی و حفظ اصول حرفه‌ای روزنامه‌نگاری است. هوش مصنوعی می‌تواند فرایند تولید و انتشار محتوا را سریعتر و کارآمدتر کند، اما ارزش‌هایی مانند صحت اطلاعات، استقلال حرفه‌ای، خلاقیت، مسئولیت‌پذیری و اعتماد عمومی نباید فدای سرعت و کمیت تولید شوند. ازاین‌رو، آینده روزنامه‌نگاری نه صرفاً در جایگزینی انسان با ماشین، بلکه در همکاری هوشمندانه انسان و هوش مصنوعی، همراه با نظارت انسانی و پایبندی به اخلاق رسانه‌ای نهفته است.
پژوهشی که دکتر فاطمه دستیار درباره نگاه روزنامه نگاران ایرانی به هوش مصنوعی انجام داده، دقیقا از همین نقطه آغاز می شود: روزنامه نگاران ایرانی واقعا درباره هوش مصنوعی چه فکر می کنند؟ آیا آن را یک ابزار مفید می دانند؟ آیا از آن می ترسند؟ آیا تصور می کنند روزی ماشین جای خبرنگار را می گیرد؟ یا فکر می کنند هوش مصنوعی فقط یک دستیار است و نمی تواند جای قضاوت، تجربه و مسئولیت انسانی را بگیرد؟ این پژوهش بر اساس دیدگاه ۲۰۳ روزنامه نگار ایرانی انجام شده و به جای تمرکز بر هیجان های تبلیغاتی، تلاش کرده صدای خود فعالان رسانه را بشنود.
یکی از نکات جالب این است که نگاه روزنامه نگاران به هوش مصنوعی، آن قدرها هم که شاید تصور کنیم، وابسته به سن، جنسیت، تحصیلات یا سابقه کاری نیست. معمولا فکر می کنیم جوان ترها حتما بیشتر طرفدار فناوری اند و افراد باتجربه تر حتما محتاط تر یا نگران ترند. البته در زندگی روزمره گاهی چنین تفاوت هایی دیده می شود، اما در این پژوهش، تصویر پیچیده تری به دست آمده است. روزنامه نگاران با سنین، تجربه ها و جایگاه های مختلف، در بسیاری از موارد نگرانی ها و برداشت های نسبتا مشابهی داشته اند.
این نکته مهمی است، چون نشان می دهد مسئله هوش مصنوعی در روزنامه نگاری فقط مسئله «نسل جوان» یا «نسل قدیم» نیست. این یک مسئله حرفه ای مشترک است. خبرنگار جوانی که تازه وارد تحریریه شده، ممکن است همان قدر درباره آینده شغل خود سوال داشته باشد که خبرنگاری با بیست سال سابقه. دبیر خبر باتجربه هم ممکن است همان قدر نگران اعتبار خبر باشد که یک خبرنگار آزادکار. هوش مصنوعی مرزهای معمول میان نسل ها و موقعیت های شغلی را تا حدی کنار زده و یک دغدغه مشترک ساخته است: آینده خبر چه می شود؟
از یک طرف، هوش مصنوعی می تواند برای روزنامه نگاری مفید باشد. بسیاری از کارهای وقت گیر و تکراری را می توان با کمک آن سریع تر انجام داد اما طرف دیگر ماجرا، نگرانی های جدی است. خبر فقط کنار هم گذاشتن کلمات نیست. روزنامه نگاری یعنی فهم زمینه، تشخیص اهمیت، رعایت اخلاق، مسئولیت در برابر افکار عمومی و توانایی پرسیدن سوال درست. هوش مصنوعی ممکن است متنی روان و قانع کننده تولید کند، اما آیا واقعا می فهمد چه می نویسد؟ آیا می تواند درد انسانی پشت یک حادثه را درک کند؟ آیا می تواند قدرت را به چالش بکشد؟ آیا می تواند در برابر فشار سیاسی، اقتصادی یا تبلیغاتی مقاومت کند؟ این ها بخش هایی از روزنامه نگاری اند که به تجربه انسانی، شجاعت حرفه ای و وجدان اخلاقی وابسته اند.
و در پایان؛ نتیجه مهمی که از پژوهش دکتر فاطمه دستیار می توان گرفت این است که روزنامه نگاران ایرانی نسبت به هوش مصنوعی نگاهی یکدست ساده انگارانه ندارند. نه آن را فقط معجزه می دانند و نه فقط تهدید. آن ها در میانه فرصت و نگرانی ایستاده اند؛ جایی که باید هم از ظرفیت های فناوری استفاده کرد و هم مراقب پیامدهای آن بود.
