اتفاقات جدید منطقه‌ای، تحریم‌های جدی و سختگیرانه غرب علیه روسیه و ناآرامی‌ها در دریای سرخ معادله تجارت را تغییر داده است به گونه ای که مسکو و آستانه ناچارند برای دور زدن مسیرهای دریایی سنتی و دسترسی به هند و آب‌های گرم، به مسیر ریلی ایران متکی شوند.
اتصال کریدور شمال به جنوب با محور روسیه – قزاقستان – ترکمنستان – ایران به بنادر خلیج فارس و سپس به هند و کشورهای جنوب آسیا یکی از مهمترین شاهراه‌های ریلی کشور محسوب می شود که بیش از یک ربع قرن است که مورد بحث قرار دارد و همچنان طرح توسعه و ساخت به تعویق افتاده است.
علاوه بر این، اتصال سیستم‌های ریلی قزاقستان، ترکمنستان و ایران در سال ۲۰۱۴ با ساخت خط آهن «بولاشاک – اینچه‌برون» نیز محقق شد.
بر اساس اقدامات انجام شده، در سال ۲۰۲۴، قزاقستان، ایران، ترکمنستان و روسیه «نقشه راه» توسعه همزمان مسیر شرقی «شمال-جنوب» برای سال‌های ۲۰۲۴-۲۰۲۵ را امضا کردند تا ظرفیت عبور را به ۱۵ میلیون تن در سال تا ۲۰۲۷ و ۲۰ میلیون تن تا ۲۰۳۰ برسانند.
با این حال، تعلل اجرای این طرح از سوی اپراتورهای ملی راه‌آهن و کارهای مقدماتی جدی برای توسعه پروژه هنوز به‌طور کامل آغاز نشده است و مشکلات پیچیده و ناهماهنگی در مرزها همچنان باقی است.
ورود نخستین قطار روسی به بندر خشک آپرین و افزایش تحرکات دیپلماتیک، کریدور شمال-جنوب همچنان زیر سایه تأخیرهای ساختاری قرار دارد، اما تکلیف دوباره رهبری، امید به تسریع اجرای پروژه را تقویت کرده است.
در هفته‌های اخیر، ورود نخستین قطار باری از مبدا روسیه به بندر خشک آپرین، بار دیگر نگاه‌ها را به ظرفیت‌های مغفول‌مانده کریدور بین‌المللی شمال-جنوب دوخته است؛ مسیری که قرار است ایران را از بندرعباس تا روسیه و اروپا به شبکه بزرگ ترانزیتی اوراسیا متصل کند، این محموله که با عبور از قزاقستان و ترکمنستان و از طریق مرز اینچه‌برون وارد کشور شد، بیش از ۶۰ کانتینر ۴۰ فوتی را حمل می‌کرد و از نظر کارشناسان، نشانه‌ای عملی از امکان احیای نقش ایران در زنجیره حمل‌ونقل منطقه‌ای پس از سال‌ها رکود است.
این اتفاق در حالی رخ می‌دهد که زیرساخت‌های اتصال ریلی شمال به جنوب طی سال‌های گذشته اگرچه پیشرفت‌هایی داشته اما به‌دلیل تأخیرهای مداوم از رسیدن به نقطه هدف بازمانده است.
مطالبه ملی برای اجرای کریدور ریلی شمال- جنوب
هم اکنون فشار تحریم ها در این مقطع حساس، کشور را در وضعیتی قرار داده که تقویت مدیریت واحد و تشکیل «ستاد ملی ترانزیت» به مطالبه مشترک مجلس، فعالان اقتصادی و متخصصان حمل‌ونقل تبدیل شده است؛ مطالبه‌ای که اگر با اراده سیاسی و تأمین مالی همراه شود، می‌تواند ایران را از یک مسیر حاشیه‌ای به محور اصلی تجارت اوراسیا و جنوب آسیا بدل کند و نقش کشور را در نقشه جدید کریدورهای جهانی تثبیت کند.
با گذشت چند ماه از تذکر صریح رهبر معظم انقلاب درباره تسریع در تکمیل کریدور بین‌المللی شمال–جنوب، بار دیگر این پروژه راهبردی در مرکز توجه دولت قرار گرفته است.
محمد مهدی کریمی قهی، کارشناس ترانزیت در گفتگو با ایمنا، مهمترین مانع پیشروی این پروژه را تعدد مراکز تصمیم‌گیری است و به گفته وزیر راه و شهرسازی، بیش از ۲۰ نهاد در فرایند ترانزیت نقش دارند و همین تداخل وظایف، از سرعت عمل می‌کاهد و زمان عبور کالا را طولانی میکند و ستاد ملی ترانزیت در برنامه هفتم توسعه به همین دلیل گنجانده شده است.
وی تاکید کرد: رهبر انقلاب اسفند سال گذشته در دیدار با مسئولان کشور، کریدور شمال-جنوب را نمونه‌ای از تأخیر مزمن در تصمیم‌گیری و اجرا خوانده بودند و گفته بودند که فاصله میان (مرحله تصور تا اقدام) بیش از حد طولانی است.
کارشناس ترانزیت افزود: اکنون با افزایش فشارهای ژئوپلتیک در منطقه و رقابت کشورهای آسیای میانه برای جذب ترانزیت جهانی، سرعت بخشیدن به این پروژه برای ایران اهمیت دوچندان پیدا کرده است.
تسهیل صادراتی کالاهای ایرانی
از سوی دیگر احداث این خط ریلی برای کشور های آسیای میانه از جمله قزاقستان اهمیت زیادی پیدا کرده، چرا که بخش قابل‌توجهی از این مسیر با کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی ترانس‌کاسپی (TITR) همپوشانی دارد.
از آنجا که قزاقستان و روسیه اعضای اصلی اتحادیه اوراسیا هستند، فعال شدن این ریل به معنای تسهیل صادرات کالاهای ایرانی (میوه، تره‌بار، مصالح ساختمانی و محصولات پتروشیمی) به بازار بزرگ این اتحادیه است. قطاری که با بار روسیه به جنوب می‌آید، نباید خالی برگردد و این فرصتی طلایی برای صادرکنندگان ایرانی است تا با هزینه حمل کمتر کالای خود را به آسیای مرکزی و روسیه برسانند.
این کریدورکه بخش اعظم و مهم آن برای ترانزیت در منطقه تجاری آزاد اینجه برون قرار گرفته هم اکنون و در شرایط فعلی به یکی از مهمترین گذرگاه‌های ریلی کشور تبدیل شده است.
طی چند سال گذشته عدم توجه مدیران استانی و کشوری به این کریدور موجب شد تا طرح احداث ریلی شمال به جنوب که از طریق مرز اینچه برون به جنوب – آسیای میانه- چین و روسیه مدام به تعویق بیفتد.
به رغم انکه احداث این کریدور ریلی از سال ۸۳ مورد توجه قرار گرفت و برای آن سه مصوبه به امضا رسید، اما تا کنون به تعویق افتاده است.
اگر چه طی یکسال گذشته با سخت‌تر شدن تحریم‌ها بر اقتصاد کشور حالا مسئولان به این مهم پی برده‌اند که اینچه برون و اتصال آن از طریق ریل به کشورهای آسیایی و جنوب کشور نقش نجات دهنده‌ای برای اقتصاد تجاری خارجی کشور را ایفا میکند.
به همین منظور و در دولت چهاردهم با تلاش‌های مداوم مسئولان اقتصادی استان و دفتر منطقه ازاد اینچه برون حالا این منطقه در سر لیست مناطق تجاری مهم در زمان تحریم ها قرار گرفته و توجه بسیاری از مسئولان را به خود جلب کرده، به گونه ای رییس جمهور نیز برای ایجاد ارتباط تجاری بیشتر طی یک هفته گذشته به قزافستان و ترکمنستان سفر کرد.
قبل از این سفر رییس اتاق بازرگانی ایران و گرگان به همراه هیات نمایندگان به همراه استاندار گلستان و معاون اقتصادی وی، تعدادی از نمایندگان گلستان مجلس و تعدادی از مدیران اقتصادی استان گلستان برای ایجاد روابط تجاری قوی‌تر و مستمر به قزاقستان سفر کردند.
در سفری که مسعود پزشکیان رییس جمهوری ایران به قزاقستان داشت سه سند تفاهم همکاری اقتصادی با این کشور به امضا رسید که به دلیل همجواری منطقه اینجه برون با ترکمنستان و کشورهای آسیای میانه این منطقه آزاد در سر فصل توجه دولتمردان برای تجارت قرار گرفته است.
موقعیتی که بالاخره بعد از رایزنی‌های استانی به ثمر نشسته و حالا باید تصمیم گیری‌ها برای توسعه ریلی با جدیت انجام شود.
فعال شدن کریدور شنال- جنوب یک ضرورت است
۲۱ آبانماه امسال نیز مدیرعامل راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران در نشست اعضای کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی با استاندار و مجمع نمایندگان استان گلستان، بر ضرورت فعال‌سازی کریدور شمال-جنوب از منطقه مرزی اینچه‌برون تأکید کرد و گفت: این مرز ریلی ظرفیت جابجایی سالانه بیش از ۱۰ میلیون تن بار ترانزیتی را داراست.
ذاکری در این نشست اظهار کرد که سرخس، بندر امیرآباد، بندر کاسپین و مرز اینچه‌برون، مبادی ورودی بار ریلی و نقاط اصلی اتصال شبکه ریلی ایران با کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) است.
مدیرعامل راه‌آهن با بیان اینکه فعال‌شدن کریدور شمال-جنوب از طریق مرز اینچه‌برون یک ضرورت است، تصریح کرد: این کریدور ظرفیت جابجایی سالانه بیش از ۱۰ میلیون تن کالای غیرنفتی را دارد.
وی با اشاره به آمار ترانزیت، گفت در هشت ماهه سال جاری، میزان ترانزیت کالا از این محور به ۴۰۹ هزار تن رسیده که نشان‌دهنده رشد خوب نسبت به مدت مشابه سال قبل است و پیش‌بینی می‌شود تا پایان سال شاهد رشد قابل توجهی باشیم.
ذاکری با بیان اینکه این مسیر کوتاه‌ترین، امن‌ترین و ارزان‌ترین محور ترانزیت کالا برای کشورهای آسیای میانه و چین است تاکید کرد: این محور در افق کوتاه‌مدت ظرفیت جابه‌جایی ۳ میلیون تن بار را دارد.
مدیرعامل راه‌آهن خاطرنشان کرد: شبکه ریلی ایران با شبکه ریلی ترکمنستان تنیده شده و بر فعال‌سازی ارتباط با کشورهای قزاقستان، تاجیکستان و ترکمنستان تلاش می کنیم.
ذاکری بر لزوم توسعه لجستیک در مرز اینچه برون تأکید کرد و خواستار بهره‌گیری از ظرفیت شرکت‌های سرمایه‌گذار در این زمینه شد.
اینچه برون فرصت طلایی برای تجارت ایران
رئیس اتاق بازرگانی گرگان، مرز اینچه‌برون را یکی از مهمترین مزیت‌های تجاری استان عنوان کرد و گفت: این مرز می‌تواند به دروازه صادراتی به کشورهای is، روسیه و چین تبدیل شود. البته کمبودهایی در زیرساخت‌ها و منطقه آزاد وجود دارد که باید سریع‌تر برطرف شود.
امیر یوسفی با بیان اینکه اقداماتی برای عریض شدن خط ریلی در نقطه مرزی انجام شده، گفت: در راه آهن هیچ امکاناتی مانند بارانداز، لیفتراک و انبارمجهز برای بارگیری و تخلیه بار وجود ندارد، آیا در بیابان تخلیه بار امکانپذیر است؟
وی با اشاره به اینکه تحریم کشتی رانی ایران بسیاری از حمل بارها را به سمت خط ریلی کشانده، گفت: این فرصتی برای شکوفا شدن خطوط ریلی از طریق ایجاد امکانات و تجهیزات است
یوسفی بر ضرورت «پیگیری مستمر» و «فراهم‌سازی بستر حضور فعالان اقتصادی» از سوی مسئولان استان تأکید کرد.
اینچه‌برون شاهراه کلیدی کریدور شمال-جنوب
معاون اقتصادی استانداری گلستان نیز در این رابطه معتقد است که اینچه‌برون در نقطه اتصال شرق دریای خزر به ایران واقع شده و یکی از شاهراه‌های کلیدی کریدور شمال-جنوب و شرق به غرب محسوب می‌شود.
عبدالعلی کیانمهر افزود: شاید بتوان یکی از دلایل به تعویق افتادن این خط ریلی را کم کاری و عدم مطالبه‌گری جدی مدیران در سنوات گذشته عنوان کرد که تا به امروز فاز اجرایی به خود نگرفته است.
معاون اقتصادی استانداری گلستان، نبود خط ریلی از شمال به جنوب کشور را یک خلأ جدی در حوزه اقتصادی دانست و تاکید کرد: از مجمع نمایندگان استان می‌خواهیم که کریدور ریلی شمال به جنوب را پیگیری کنند.
کیانمهر اضافه کرد: واردات کالا از کشور چین به مرز اینچه‌برون تنها دو هفته زمان می‌برد که در صورت وجود خط ریلی شمال به جنوب به سرعت وارد کشور می‌شود، درحالی‌که اکنون ۴۵ روز زمان برای واردات کالا از چین به بندرعباس یا بندر امام، زمان نیاز است.
معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری گلستان با تأکید بر نقش محوری استان در کریدورهای ترانزیتی، از دستیابی به مسیری سریع و کم‌هزینه برای ورود کالا از چین به ایران خبر داد و گفت: با فعال‌سازی کامل خطوط ریلی مرز اینچه‌برون، هم‌اکنون کالاها از بندر شانگهای چین تا شهر گرگان تنها در ۱۲ روز به دست تجار و فعالان اقتصادی می‌رسد؛ در حالی که مسیر سنتی از طریق بنادر جنوبی خلیج فارس و دریای عمان، حدود ۴۵ روز زمان می‌برد.
کیانمهرگفت: این دستاورد نه تنها هزینه‌های حمل و نقل را به یک سوم کاهش می‌دهد، بلکه استان گلستان را به عنوان دروازه طلایی ورود کالاهای چینی به بازار ایران تثبیت میکند.
معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری گلستان با اشاره به حرکت اخیر قطار کانتینری رفت و برگشت ایران-چین به اینچه‌برون، تأکید کرد: این مسیر نه تنها زمان انتقال را از ۱۵ به ۱۲ روز کاهش داده، بلکه با تکمیل قطعه باقی‌مانده ریلی اینچه‌برون به شاهرود به طول ۱۸۲و کیلومتر، امکان اتصال مستقیم به کریدور شمال-جنوب و بنادر جنوبی مانند چابهار را فراهم میکند و زمان کلی ترانزیت را به یک سوم می‌رساند.
کیانمهر دیپلماسی فعال استان را یکی از عوامل کلیدی این موفقیت دانست و گفت: در یک سال گذشته، مدیران استان چهار سفر رسمی به کشورهای تاجیکستان، قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان انجام دادند که نتیجه آن، برگزاری اولین نمایشگاه اختصاصی ترکمنستان در گلستان و اولین نمایشگاه گلستان در استان بالکان ترکمنستان بوده است.
وی گفت: این رویدادها، حجم صادرات غیرنفتی استان را به بیش از دو برابر رسانده و زمینه جذب سرمایه‌گذاری خارجی در حوزه‌های لجستیک و فرآوری را فراهم کرده است.
کیانمهر با اشاره به دستور رئیس‌جمهور مبنی بر تقویت روابط منطقه‌ای، افزود: مرز اینچه‌برون، به عنوان دروازه ورود به آسیای میانه، امکان واردات کالا از روسیه و چین و صادرات محصولات کشاورزی ایران را تسهیل کرده و در شرایط اخیر تنش‌های منطقه‌ای، اهمیت اتصال ریلی به چین را دوچندان نموده است.
وی همچنین از افتتاح پایانه صادراتی گلستان در آینده نزدیک خبر داد و تأکید کرد: این پایانه با معافیت‌های مالیاتی گسترده در منطقه آزاد اینچه‌برون و تخفیف عوارض گمرکی، صادرکنندگان را از چالش‌های سنتی رها میکند و تمرکز ویژه بر صادرات محصولات کشاورزی مانند گندم، پنبه و گیاهان دارویی خواهد داشت.
اینچه برون یکی از امن ترین مرزهای کشور است
رئیس کمیسیون صادرات اتاق بازرگانی گرگان توجیه اقتصادی و امنیت را دو ویژگی شاخص مسیر ریلی اینچه برون دانست و افزود: منطقه آزاد اینچه برون ظرفیت بزرگ برای توسعه استان و کشور خواهد شد به شرط آنکه زیرساخت ها را فراهم و موانع را هرچه سریع تر برطرف کنیم.
سعید صفوی گفت: منطقه اینچه برون یک منطقه مهم و استراتژیک و دروازه کشور چین است.
وی با اشاره به اینکه از سال ۹۷ پیگیر حل مشکلات مسیر ریلی اینچه برون هستیم اما همچنان برخی از مشکلات حل نشده باقی مانده است، افزود: کشور چین بیشتر متمایل به استفاد از محور سرخس بود اما در سفری که به چین داشتیم توانستیم به سختی و با تعاملات آنها را قانع کنیم که بهترین مسیر برای ترانزیت و تردد مسیر اینچه برون است.
رئیس کمیسیون صادرات اتاق بازرگانی گرگان تصریح کرد: چینی‌ها به شدت خواهان ارتباط‌گیری و ترد کالا از اینچه برون هستند اما فراهم نبودن شرایط باعث شده بود از محور سرخس استقبال کنند.
صفوی توجیه اقتصادی بالا، زمان‌بندی کوتاه‌تر انتقال کالا و امکان صادرات به قزاقستان را از ویژگی‌های را آهن اینچه برون دانست و اضافه کرد: شرایط سوخت ارزان موجب شده استفاده از را آهن اینچه برون برای تجار صرفه اقتصادی بالایی داشته باشد.
وی با بیان اینکه کشورهای دیگر امکانات و تجهیزات لازم را برای بازرگانان و بخش خصوصی فراهم میکنند و باید این حمایت‌ها در کشور ما نیز وجود داشته باشد تا شاهد رشد صادرات در منطقه اینچه برون باشیم، گفت: سرمایه همانند جریان آب مسیر خود را پیدا میکند به شرط آنکه مسئولان موانع را از سر راه سرمایه‌گذاران بردارند.
رئیس کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی گرگان بیان کرد: وجود منطقه اینچه برون برای گلستان و کشور یک منطقه استراتژیک است که می‌تواند بهره‌وری بالایی برای کشور و استان داشته باشد.
صفوی با اشاره به اینکه امکان جابه جایی ۵۰ تا ۱۰۰ واگن کالا از طریق راه آهن اینچه برون برای تجار فراهم است، تصریح کرد: هر ۵۰ واگن به اندازه یک کشتی کالا جابه جا میکند با این تفاوت که جابه جایی از طریق مسیر ریلی مطمئن‌تر، ارزان‌تر ودر زمان کوتاه‌تری اتفاق می‌افتد.
سفر اخیر رییس جمهور به قزاقستان و ترکمنستان و امضای سه سند تفاهمی اقتصادی بین دو کشور امید فعالان اقتصادی استان گلستان و سرمایه گذاران را برای شروع یک اتفاق اقتصادی مهم از منطقه اینجه برون کلید زده است.
با وجود تلاش های فراوان مدیران دولتی و بخش خصوصی برای الزام احداث ریلی کریدور شمال- جنوب از اینچه برون اما حالا باید دید با توجه به تذکر مقام معظم رهبری و سفر رییس جمهور و تلاش های مسئولان و فعالان اقتصادی استان، ایا شاهد رویداد بزرگ توسعه کریدور ریل شمال به جنوب خواهیم بود ؟! از سوی دیگر بخش خصوصی که بارها اعلام امادگی در برنامه توسعه ریلی داشته و تاکنون مورد استقبال قرار نگرفته است و آیا با اتفاقات جدید در جدول برنامه‌های توسعه ریلی قرار می گیرد؟!
