دسته: دومین جشنواره ملی رسانه‌ای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی

روایتی از اقداماتی که بهزیستی  برای کاهش آسیب های اجتماعی میان معتادان متجاهر انجام می دهد

از حال واحوالشان زیاد شنیده بودم؛ اینکه وقتی خماری درد می پاشد به استخوان ها و بندبند وجودشان، تیر می کشد و کلافه شان می کند و دیگر هیچ چیز دست خودشان نیست.  مقابل دنیای متلاطم آدم های اسیر اعتیاد با موج های کوتاه و بلندش، نمی توانی بی ‎تفاوت باشی؛ دردشان زخم به روحت می زند. برخی هایشان تازه از کمپ آمده اند؛ یک هفته، سه روز، یک ماه و… .

به قول خودشان از در «اجباری» بیرون نیامده، افتاده اند دنبال دوا، کریس، سفید و… . بیشترشان می گویند نمی توانند مواد را کنار بگذارند. آدم هستند دیگر؛ خودشان از زندگی بی ‎هدفی که دارند، حالشان بد می شود.

می گویند کاش یک بار بمیریم و تمام شویم! مردن و راحت شدن، یکی از آرزوهای بزرگشان است. حرف سعید موشک که توأم با ادب و نزاکت است، روز متفاوتی را برایمان مقابل مرکز «کاهش آسیب های اجتماعی اسماعیل آباد» رقم می زند: «ببخشید خانم که دنیایتان را کثیف می کنیم!».

میان جمع بزرگی، افرادی مثل سعید همان حوالی در رفت وآمد هستند که بلاتکلیفی و سردرگمی از سرورویشان می بارد. انگار همه دوده و غبار شهر روی سر و صورت و چهره آن ها نشسته است؛ روی قامت های بلندی که خم خورده اند. چشم هایی که یک روز از جوانی برق می زدند و هزار خاطره شیرین این شهر را از بر بوده اند و حالا به همه چیز و همه کس بی اعتنا هستند.

مراکز گذری کاهش آسیب

وسط بیابان بزرگ و درندشتی که سرما از هر طرف توی صورتمان می زند، یک عده از خوابگاه آمده و مقابل کانکس ایستاده اند. عبارت های مختلفی را برای فضایی استفاده می کنند که اقامتگاه شبانگاهی شان است: خانه سبز، گرم خانه و… .

دست به سینه ایستاده ام مقابل کانکسِ کاهش آسیب های اجتماعی اسماعیل آباد، به تماشای سماور بزرگی که آبش، قل می زند و مقابلش، لیوان های یک بارمصرف، مرتب و داخل هم چیده شده اند. چای و صبحانه هر روز برای آن ها آماده است. چرکی، سیاهی و زمختی انگشت های برخی هایشان، چشم را می زند. خودشان اصلا این چیزها برایشان مهم نیست و اهمیتی ندارد. با همان دست ها قند توی دهان می گذارند و بلافاصله چای داغ را. انگارنه انگار که دارند آب به نقطه جوش رسیده را این قدر راحت سر می کشند.

بروبچه های پاتوق مرکز کاهش آسیب های اجتماعی، تقریبا همه آدم های آن حوالی را می شناسند. با اسم کوچک صدایشان می زنند و حال واحوال و سلام واحوالپرسی شان به راه است. فرزانه سیستانی عمری را اینجا گذرانده است. سیزده سال عدد کمی نیست که سازمان بهزیستی، اداره امور این کانکس را به او و تیم همراهش سپرده است. کارشان فعالیت با هدف کاهش آسیب های اجتماعی است؛ البته هادی عسلی، کارشناس اعتیاد سازمان بهزیستی، قبل از جفت وجور شدن قرار این بازدید، توضیح می دهد که «هدف اصلی از جانمایی مراکز گذری کاهش آسیب، پیشگیری و کنترل ایذر و رفتارهای پرخطر افراد معتاد است».

او از پنج مرکز گذری ای می گوید که حوزه جغرافیایی متفاوتی را در مشهد و محدوده هایی مثل نوده، شهیدرجایی، دروی و… شامل می شود.

عسلی دغدغه و نگرانی متولیان حوزه های مختلف پیشگیری از آسیب های اجتماعی را این طور بیان می کند: مجریان این طرح با هدف کاهش آسیب اجتماعی بین معتادان کارتن خواب متجاهر، خدمات مختلفی مثل توزیع سرنگ و سوزن استریل، پانسمان، دارو و… را ارائه می کنند و مرتب از آن ها تست اچ آی وی و هپاتیت می گیرند.

با همه این اقدامات به نظر می رسد که معضل کارتن خواب ها فراتر از این حرف هاست. تا وقتی خودشان برای بازگشت به زندگی تصمیم نگیرند، به هیچ قیمتی نمی توان مجبورشان کرد که مواد را کنار بگذارند. کراک و مواد، عفونت را به جان برخی هاشان انداخته است و مجبور شده اند عضوی از بدنشان را به خاطر آن بدهند. دیدن دستی که از مچ قطع شده است، دل آدم را ریش می کند. مواد تخریب کننده است، کوچک و بزرگ هم ندارد.

آدم هایی که به زندگی برمی گردند

با اینکه کار اصلی فعالان مراکز گذری و کانکسِ کاهش آسیب، پیشگیری از ایذر است، خودشان را محدود به این برنامه نمی کنند. بازگشت کارتن خواب ها و معتادانی که زندگی شان را بر سر دود، قمار کرده و باخته اند، به زندگی دوباره، برای تیم فعال در حوزه کاهش آسیب، خوشحال کننده است. سیستانی با ذوق از مجید، یکی از کارتن خواب ها، یاد می کند که از وضعیتش خسته شده بود و تصمیم گرفت خودش را از بدترین شرایط نجات دهد. سختی زیاد کشید اما توانست. حالا زن و زندگی دارد و آبرو و اعتبار. او می گوید: تعداد آدم هایی مثل مجید کم و انگشت شمار هستند اما هرکدام از این افراد که به زندگی برمی گردند، کلی ما را خوشحال می کنند و نمی دانید بابتش چقدر ذوق می کنیم.

تلاش برای بازگشت به زندگی

حکایت و روایت آدم هایی که زندگی هایشان به هیچ، بند است و در بیابان و خرابه های شهر، شب را به صبح می رسانند، ته دل آدم را خالی می کند. بین تپه های بلند و کوتاه و خاکی، در این صبح زمستانی، صدای خس خس سینه در هوای سرد و بیابانی، موج برمی دارد. سرفه های مرتضی کهنه شده و از خوب شدن، گذشته است. می گوید: چند روز است دنبال قرص چرک خشک کن هستم اما پیدا نمی شود. مراکز کاهش آسیب، پزشک ندارند.

مریم غلامی، پرستار کانکس است. او یادآوری می کند که مراکز کاهش آسیب با مراکز درمانی تفاوت دارند. او کارش به دنیای آدم های آسیب دیده گره خورده است. اینجا اتفاقات عجیب وغریب زیاد دیده است؛ آن هایی که توهم زده اند و با خودشان حرف می زنند. او پشت بند حرف هایش اضافه می کند: خیال می کنیم از دنیای ما پرت هستند و متوجه نمی شوند اما آن ها رفاقت و عشق و مهربانی را درست مثل ما می فهمند. شما این احتمال را بدهید که یک کلام محبت آمیز می‎تواند آن ها را به زندگی عادی برگرداند. ما کنار کاری که وظیفه مان است و انجام می دهیم، با آن ها خیلی حرف می زنیم. بعضی ‎هایشان واقعا از وضعیت موجود خسته اند و به زندگی برمی گردند. شاید تعدادشان انگشت شمار باشد اما هستند.

روایت یک آرزو

نگاهم در فضای اطراف می چرخد. سوهای زیرزمینی، آدم های بی سرپناه را برای مصون بودن از سرما امان می دهد. گوشه ای ایستاده و سیگاری در بین انگشت هایش آتش زده است. «خسته ام، خیلی!». این عبارت، بی دلیل دانه های اشک را روی صورت «باباحسین» می دواند که شب های خماری و سروکله زدن با ساقی سر نرخ مواد، او را به آخر خط رسانده است، اما فرار از این اسارت برایش ممکن نیست. می گوید: کمپ رفتن هم اندازه دارد؛ یک بار، دوبار، سه بار، ده بار و… فقط باید بمیرم تا راحت شوم.

بابا حسین تا شصت سالگی چند بهار دیگر فاصله دارد، اما مچاله شده و قدش خمیده است. تعریف می کند: ۱۰سال است از همسرم جدا شده ام؛ نه اینکه جدایی مان قانونی باشد و طلاق گرفته باشیم؛ از خانه بیرونم انداختند. خسته شدند، حق هم دارند. بعد آن با مادرم زندگی می کردم. مادرم که مرد، دیگر سرپناهی نداشتم و ندارم.

تابستان ها راحت تریم. هر گوشه ای باشد، شب را صبح می کنیم. زمستان ها هم خانه سبز هست، فقط بدی اش این است که لعنتی صبح زود و توی این سرما باید محل را ترک کنیم. باباحسین از چیزی گلایه ندارد، فقط می گوید: دلم لک زده دخترهایم را توی بغل بگیرم. آرزویم همین است.

خدمت پیشگیرانه

بین هیاهوی آدم های آن طرف خط اعتیاد و این سمت، زمین تا آسمان فرق است. خانم سیستانی سال های سال با این آدم ها دمخور است و باور دارد که می توان به آن ها اعتماد کرد و برای ترک مواد، بهشان انگیزه داد.

او می گوید: هدف از خدمات رسانی ما و مراکز مشابه، به معتادان و کارتن خواب های ته خطی، پیشگیری از مبتلا شدن آن ها به هپاتیت و اچ آی وی است. ما برای بگیروببند نیامده ایم و قصد مجبور کردن آن ها به ترک را هم نداریم و فقط تلاش می کنیم با آموزش و مهارت های لازم، رفتارهای پرخطر را به ویژه در روابط جنسی و… مهار کنیم. توزیع سرنگ و سوزن و اقلام دیگر تاحدی خیالمان را راحت می کند که این آسیب ها تا اندازه ای مهار می شود؛ وگرنه مهار ایذر خیلی مشکل است.

من HIV مثبتم

به اندازه چند گام پایین تر از کانکس، جوانکی تکیه داده است به کوله ای که به قول خودش همه زندگی اش است و هرجا که حس کند خسته است و نیاز به استراحت دارد، آن را می گذارد زیر سرش و آسوده می خوابد. برخلاف بقیه سرحال و پرسروزبان است. می خندد و می گوید: خدا خوشبختی را در حق من تمام کرد. یک اچ آی وی کم داشتم که آن هم مثبت شد!   مرتضی در بهزیستی بزرگ شده است: نه پدر و مادر دارم، نه خواهر و برادر. آدم ها برایم همیشه غریبه بوده اند. از همان نوجوانی می دانستم تکیه گاهی ندارم و دوست داشتم روی پای خودم بایستم. واکس زدم و روزنامه فروشی کردم، گل فروختم تا بتوانم خرج زن و زندگی را دربیاورم.

«چندساله ای مرتضی؟». بی هوا می پرسم. با اعتمادبه نفس کامل سرش را بالا می گیرد و خلاصه می گوید: کوچک شما مرتضی، سی ودوساله. خودش روایتگر داستان زندگی اش می شود: از بنگ و تریاک شروع کردم. می دانید خانم، استعدادمان در هر موضوعی زیاد است! زود پیشرفت کردم؛ به کریس و تزریق و… رسید و حالا هم در خدمت شماییم.

نظرش را درباره مراکز کاهش آسیب، این طور بیان می کند: طرح هایی که سازمان ها شروع می کنند، کامل نیست و به نظر من، کاری که این ها درباره توزیع اقلام انجام می دهند، خیلی خوب است، اما باید کاری کنند که انگیزه آدم ها برای ترک زیاد شود. این حرف دقیقا صحبت یک بهبودیافته دیگر هم هست که حالا یازده سال پاکی دارد. حسین می گوید: طرح های ما هیچ کدام همه جانبه برنامه ریزی نشده است؛ زیرا در برنامه هایی که برای یک گروه آسیب دیده پیش‌بینی می شود، از خود آن ها نظرخواهی نمی شود؛ به نظر من در مراکز کاهش آسیب حتما باید از معتادانی که ترک کرده اند، یک نفر به عنوان راهنما و مشاور باشد. در غیر این صورت کسی که با جمع آوری ضایعات، خرج موادش را به راحتی جفت وجور می کند، برای یک سرنگ نمی ماند.

مراکز کاهش آسیب

در قالب کانکس هستند و قابلیت جابه‌جایی دارند. این مجموعه‌ها در مکان‌هایی که نیاز به خدمات کاهش آسیب دارند، فعالیت می‌کنند.

مرکز گذری دی‌آی‌سی/شلتر

ادغامی‌ از مراکز گذری و مراکز سرپناه شبانه هستند و علاوه‌بر خدمات روزانه مراکز گذری، اقامت برای شب نیز به معتادان داده می‌شود.

مراکز گذری سیار

با استفاده از ماشین و ون تجهیزشده، خدمات کاهش آسیب اعتیاد مانند توزیع سوزن، سرنگ و… را ارائه می‌دهند.

تیم امداد‌رسان سیار

دو نفر بهبودیافته از اعتیاد را شامل می‌شوند که شناسایی پاتوق‌ها را برعهده دارند. خدمات کاهش آسیب را هم ارائه می‌دهند..

——————————————————————————————————————————————————————————————————————————–

 ایستگاهی برای ته خطی ها به نویسندگی معصومه فرمانی کیا – اثر شایسته تقدیر جشنواره ملی رسانه ای پیشگیری از آسیب های اجتماعی 

جزئیاتی از پرونده کشف جسددر منزل زوجی جوان که بامدادپنجشنبه گذشته رقم خورد – از بیست‌و‌دوم شهریورماه که گزارش فقدان جوانی بیست‌و‌پنج‌ساله به پلیس آگاهی خراسان‌رضوی اعلام شد تا بامداد پنجشنبه گذشته که پیکر این فرد از عمق چاهی شش‌متری زیر تختخواب زوجی جوان در بولوار طبرسی شمالی بیرون کشیده شد، کسی باور نمی‌کرد که «علیرضا.د» معروف به «علی‌مکث»، «مرتضی.‌الف»، آرایشگر محله‌شان، را کشته و در اتاق خوابش دفن کرده باشد. پیکر مقتول در عملیاتی بیست‌ساعته با هوشیاری کارآگاهان جنایی پلیس آگاهی خراسان‌رضوی و به دستور قاضی وحید خاکشور، بازپرس جنایی، درحالی بیرون کشیده شد که تا زمان کشف جسد، قاتل که به‌عنوان مظنون دستگیر شده بود، کوچک‌ترین سرنخی در اختیار تیم جنایی قرار نداده بود و مدعی بود او را اشتباه گرفته‌اند.

ماجرای این پرونده با شکایت مردی جوان آغاز شد. این فرد با حضور در پلیس آگاهی خراسان رضوی اعلام کرد که چند روزی است از برادرش خبری ندارد و گوشی تلفنش نیز ناگهان خاموش شده است.

مأموران ابتدا این پرونده را به‌صورت عادی در دستور‌کار قرار دادند تا اینکه به جزئیاتی رسیدند که نشان از وقوع یک جنایت احتمالی داشت. این‌گونه بود که کارآگاهان جنایی زیر نظر سرهنگ محمد مرادی، تحقیقاتشان را آغاز کردند.

کشف یک اختلاف

تیم جنایی برادر فرد مفقودشده را به پلیس آگاهی دعوت کردند و متوجه شدند که او با تعدادی از اهالی محل مشکلاتی داشته است. چند روز بعد از آن، اولین تماس با «علی‌مکث» و همسر جوانش گرفته شد و این افراد به همراه چند نفر دیگر به پلیس آگاهی فراخوانده شدند.

با حضور این افراد در پلیس آگاهی تحقیقات آغاز شد و کارآگاهان با یافته‌های علمی متوجه شدند که «علی‌مکث» و همسرش جزو مظنونان اصلی این پرونده هستند. این درحالی بود که این زوج جوان مدعی بودند نه‌تنها این فرد را به‌تازگی ندیده‌اند، بلکه ارتباطی نیز با او نداشته‌اند.

باوجود‌این، کارآگاهان جنایی با‌توجه‌به اطلاعاتی که کشف کرده بودند، متوجه ارتباطی میان آن‌ها شدند؛ اما هنوز هم زوج جوان مدعی بودند که از فرد مفقود اطلاعی ندارند.

تحقیقات تیم جنایی ادامه یافت و در ادامه کارآگاهان مطمئن شدند که این زوج از سرنوشت فرد مفقود اطلاع دارند و این‌گونه بود که دامنه تحقیقات گسترده شد و احتمال جنایت قوت گرفت.

ماجرای سرامیک‌های تازه

کارآگاهان به اطلاعاتی دست یافتند که نشان می‌داد «علی مکث» به‌تازگی اقدام به خرید سرامیک کرده است. فرد مظنون درباره این موضوع اعلام کرد که سرامیک‌ها را برای باغشان در یکی از روستاهای اطراف مشهد خریده است. با حضور تیم جنایی در محل مشخص شد که چنین چیزی واقعیت ندارد. در‌حالی موضوع سرامیک‌ها همچون معمایی حل‌نشده باقی بود که هر دو مظنون صبح اول وقت برای بررسی‌های بیشتر به محل زندگی‌شان در خیابان طبرسی شمالی‌۲۴ منتقل شدند.

زوج جوان همچنان مدعی بودند که کارآگاهان اشتباه می‌کنند. این درحالی بود که تیم جنایی در بازرسی از خانه آن‌ها متوجه شدند کف اتاق خواب به‌تازگی سرامیک شده است و این سرامیک‌ها دقیقا همان‌هایی است که «علی‌مکث» خریده است.

احتمال یک جنایت

وقتی تیم رسیدگی‌کننده به پرونده متوجه تغییر کف اتاق شدند، موضوع را با مظنونان در میان گذاشتند؛ اما مرد جوان مدعی شد کف اتاق خواب موکت و سیمان بوده و او تصمیم گرفته است آن را سرامیک کند. این در حالی بود که مأموران با‌ تجربه خود احتمال دادند فرد مفقود پس از قتل در این مکان دفن شده باشد. با هماهنگی قضایی تختخواب و دیگر وسایل از اتاق کوچک بیرون کشیده و سرامیک‌ها کنده شدند. بعد از آن درست در وسط اتاق کارآگاهان با خاک‌های دست‌ریز مواجه شدند و خیلی زود ابعاد یک چاه مقابل رویشان گشوده شد.

باوجود‌این، «علی مکث» مدعی بود که آنچه کارآگاهان فکر می‌کنند اشتباه است و او کاری نکرده است. این درحالی بود که مشاهده تکه‌ای سیمان در عمق چاه که مربوط به سیمان کف اتاق بود و همچنین مقداری پلاستیک و… تیم جنایی را مصمم کرد که به کندن ادامه دهند.

این عملیات که از صبح زود آغاز شده بود، تا ساعت ۱۰شب چهارشنبه (دوم‌آبان) ادامه داشت تا اینکه سر یک موکت نمایان شد. این دیگر موضوعی نبود که مظنون به قتل بتواند آن را انکار کند. بیرون آمدن قسمتی از این تکه موکت، قفل دهان مرد جوان را گشود و او پس از بیش از یکماه مقاومت، به قتل «مرتضی.‌الف» اعتراف کرد.

ورود بازپرس جنایی به محل

هم‌زمان با اعتراف دیرهنگام متهم به قتل، قاضی خاکشور، بازپرس جنایی، شبانه به محل رفت و هم‌زمان از آتش‌نشانی خواسته شد برای بیرون کشیدن جسد از عمق چاه وارد میدان شود.

با ورود آتش‌نشانان ایستگاه هشتم آتش‌نشانی مشهد به محل و ایجاد کارگاه بر روی چاه، عملیات خاک‌برداری برای بیرون کشیدن جسد ادامه یافت. هم‌زمان کارشناسان پزشکی‌قانونی نیز در محل حاضر شدند و افسران کلانتری طبرسی شمالی نیز برای نظم بخشیدن به محله که با تجمع شهروندان همراه بود، حاضر شدند.

بیرون کشیدن پیکر، بامداد روز بعد

عملیات سخت و طاقت‌فرسای خاک‌برداری تا رسیدن به جسد از سوی آتش‌نشانان حدود چهار ساعت طول کشید و حدود ساعت ۱:۳۰ بامداد، بالاخره پیکر مقتول شناسایی و از چاه بیرون کشیده شد. پس از معاینات اولیه و کشف آلت قتاله که یک چاقوی ضامن‌دار کوچک و دو چاقوی بزرگ و کوچک آشپزخانه بود، کارشناسان پزشکی قانونی اقدامات اولیه را انجام دادند و ادامه معاینات تخصصی به سالن تشریح پزشکی قانونی موکول شد.

با کشف جسد و شناسایی انگشتری خاص که در انگشتش بود (پیشتر برادر مقتول مشخصات آن را داده بود) به همراه چاقویی کوچک و مدارک هویتی در جیب شلوار مقتول، هویت «مرتضی.‌الف» کشف شد.

یک‌سال‌و‌نیم قبل نقشه قتل را کشیده بودم

متهم‌به‌قتل در منطقه تعمیرکار و موبایل‌فروش معروفی است و همراه خانواده‌اش در ساختمانی دوطبقه (محل وقوع جرم) زندگی می‌کند. این فرد در سال‌‌۱۳۹۲ ازدواج کرده و سال‌۱۳۹۵ در طبقه پایین منزل پدری‌اش ساکن شده‌ است و خانواده اش نیز در طبقه بالا ساکن‌اند.

متهم در بازجویی‌های اولیه با بیان اینکه با مقتول در حد سلام و علیک رفاقت دارد و گاهی در کوچه او را می‌دیده است و گاهی گوشی‌های تلفن همراهی را برای تعمیر پیش او می‌آورده است، مدعی شد که حدود دو سال قبل من خودرو جدیدی خریده بودم که مرتضی از من خواست شیرینی ماشین را بدهم و من هم قبول کردم و با همدیگر به باغی در اطراف مشهد رفتیم و دو زن جوان نیز با ما آمده بودند. با رفتاری که در این بزم دوستانه از او دیدم، از مرتضی فاصله گرفتم و فقط گاه‌گاه همدیگر را در کوچه می‌دیدیم؛ اما بعد از مدتی احساس کردم بین او و همسرم ارتباطی وجود دارد. از رفتار مرتضی بیشتر مشکوک شدم.

او در پاسخ به این سؤال مقام قضایی که از چه زمانی تصمیم به قتل گرفتی، بیان کرد: وقتی احساس کردم چنین ارتباطی وجود دارد، بدون اینکه به همسرم و مرتضی چیزی بگویم، از یک‌سال‌و‌نیم قبل نقشه را طراحیکردم و منتظر فرصت بودم. در این میان موعد اجاره مغازه‌ام سرآمد و با مالک به توافق نرسیدم و تصمیم گرفتم فعلا مغازه را تعطیل کنم؛ برای همین کل وسایل را یکجا واگذار کردم. در این مدت که مغازه نداشتم بیشتر در محله می‌گشتم و گاهی دوستان و آشنایان گوشی‌هایشان را برای تعمیر به من می‌دادند. مرتضی نیز گاهی گوشی می‌آورد تا برایشتعمیر کنم. او چند روز قبل از حادثه چند گوشی به من داده بود. عصر چهاردهم شهریور، حدود ساعت‌۱۷ بود که در خیابان مرتضی را دیدم. او پرسید: داداش‌علی این گوشی‌های ما چه شد؟ به او گفتم گوشی‌ها را تعمیر کرده‌ام و خانه است. بیا برویم تا تحویلت بدهم. وقتی آمد جلویخانه با این بهانه که هوا سرد شده است و می‌خواهمیک بخاری را از بالای حمام پایین بیاورم و کمک می‌خواهم، او را به داخل کشیدم. همین که وارد آشپزخانه شد، با او درگیر شدم و با چاقو زدمش.

متهم درباره تهیه چاقو مدعی شد که آن را چندوقت‌پیش دست مرتضی دیده و از او خواسته است چاقو را در ازای تعمیر رایگانیک گوشی به او بدهد.

جسد را به حمام بردم

در‌حالی‌که شواهد نشان می‌دهد او به‌تنهایی این جنایت را مرتکب نشده است، خودش معتقد است موقع جنایت تنها بوده است و همسرش که در مغازه لباس‌فروشی مادرش کار می‌کند، آن روز خانه نبوده و شب وقتی آمده، به او گفته است که دوستانش آمده‌اند و برود طبقه بالا. متهم بعد از جنایت نیز جسد را لای موکت کف آشپزخانه می‌پیچد و به حمام گوشه اتاق خواب می‌برد و بعد هم در اتاق را قفل می‌کند. جسد تا فردا در حمام می‌ماند و او برای اجرای قسمت دوم نقشه‌اش از سایت دیوار دو مقنی از اتباع خارجی پیدا می‌کند و از آن‌ها می‌خواهد در وسط اتاق خوابش چاهی پنج‌متری بکنند، با این بهانه که قصد دارد یک حمام مستر گوشه اتاق خواب بسازد و نیاز به چاه جدید دارد. مقنی‌ها که به‌کل ماجرا مشکوک بوده‌اند بعد از دریافت پولشان سه‌ساعته چاه را می‌کنند. او بعد از رفتن آن‌ها جسد را به عمق چاه می‌اندازد، موکت و لباس‌های خونی خودش و دیگر مدارک جرم -همچون چاقو- را نیز به چاه می‌اندازد و یک نفره کل خاک‌ها را با سینی درون‌ چاه می‌ریزد؛ بعدازظهر همان روز هم از سایت دیواریک سرامیک‌کار پیدا می‌کند. بعد از نشان دادن اتاق خواب، فرد سرامیک‌کار ابعاد را به او می‌گوید و به‌تنهایی از میدان فهمیده سرامیک می‌خرد و به خانه می‌آورد. سرامیک‌کار نیز چند‌ساعته کارش را انجام می‌دهد و اتاق کاملا سرامیک می‌شود. اما دیوارهای خاکی هنوز ممکن بوده است او را لو بدهند؛ برای همین بلافاصله فردی را می‌آورد و دیوارهای اتاق و بخشی از پذیرایی را کاغذدیواری می‌کند، تا هیچ اثری از جنایت باقی نماند.

با همه این اقدامات متهم به قتل نتوانست کارآگاهان جنایی را فریب دهد و زودتر از آنچه فکر می‌کرد جسد مقتول از چاه زیر تختخوابش بیرون کشیده شد. تحقیقات همه‌جانبه جنایی از سوی قاضی خاکشور برای روشن شدن دیگر‌ابعاد پرونده و موضوع همکاری دیگران در این جنایت همچنان ادامه دارد.

محمدجواد ابوعطا – دفن جنایت زیر تختخواب اثر برگزیده جشنواره ملی رسانه ای پیشگیری از آسیبهای اجتماعی

درباره پدیده ای که این روزها بیشتر از قبل فراگیر شده و کودکی کودکان را تحت تأثیر قرار داده است

دخترک با آن زیبایی معصومانه و قندی که درکلامش دارد، چاشنی ها را یکی یکی به ظرف حاوی مرغ اضافه می کند و با شیرینی ای که حاصل تلفظ نصفه نیمه حروف است، مراحل بعدی پخت را شرح می دهد. آنقدر شیرین و جذاب است که بیشتر فالوورهای صفحه اش فقط کامنتهایی ازجنس قربان صدقه پایین پست ها گذاشته اند و کسی به آموزشهای آشپزی آشپز کوچولو و غذایی که دارد درست میکند، کاری ندارد. در« بیو »ی این پیج که قرار است آموزش آشپزی «پدردختری» باشد، یک « آیدی» هم برای همکاری یا به عبارتی جذب تبلیغات اعلام شده است.کمی آن طرف تر، درصفحه ای دیگر، مادری، روزمرگیهای دختر و پسر کوچکش رابه نمایش می گذارد و با بهره گیری از به تصویرکشیدن شیرین زبانیها وشیرین کاریهای آنها هرروز بر تعداد فالوورهای صفحه اش می افزاید.

این صفحه هم یک آیدی رابرای همکاری معرفی کرده وبراساس آنچه در بیو شرح داده شده، قرار است روایتگر سفرهای این خانواده چهار نفره باشد؛ اما اولین هایلات آن باعنوان « ویوی بازدهی» جالب توجه است؛ هایلایتی که به بازنشر افزایش تعداد فالوورهای صفحاتی که دراین پیج معرفی شده است، می پردازد.آری، اگر روزی صحبت ازکودکانی بود که درتبلیغات و فضای مجازی ازآنها به عنوان مدل استفاده می شد وکارشناسان از تبعات مدلینگ کودکان می گفتند، حالا اما ماجرا فراتر از این حرف هاست وکودک بلاگری به پدیدهای نسبتا نوظهور دردنیای بیانتهای مجازی تبدیل شده است. این کار حتی برای برخی خانواده ها آنقدر جدی شده است که به اقداماتی مانند انجام عملهای زیبایی روی کودک دست میزنند یا با استفاده ازبرخی قرصها و داروهای به ظاهر گیاهی درصدد چاق یالاغر کردن فرزند خود بر می آیند.

جنین‎هایی که بلاگر شده اند

پدیده کودک بلاگری این روزها به مراحل قبل از تولد کودک هم رسیده است و برخی خانواده ها، حتی پیش ازتولد فرزند خود با ایجاد صفحه ای دراینستاگرام یا شبکه های اجتماعی مشابه آن، تصاویری ازجنین درماه های مختلف منتشر میکنند؛ ساده اش میشود اینکه حالا دیگر شاهد کودکانی هستیم که حتی پیش ازتولد و از داخل شکم مادر، دراینستاگرام فعالیت می کنند. عکس ها و فیلمهایی از لحظه تولد برخی ازاین کودکان هم درصفحات منسوب به آنها وجود دارد و شاید تعبیر « کودکانی که در اینترنت متولد شده اند» برای آنها مناسب باشد.

کودکانِ کار اینستاگرامی

کودک بلاگر، بلاگر خردسال یا کودک اینفلوئنسر را به صورت کلی فرد کم سن و سالی میدانند که معمولا توسط خانواده مقابل دوربین قرار میگیرد و محتوایی برای انتشار درفضای مجازی تولید می کند. این کودکان معمولا برای انجام این کار حق انتخاب ندارند. صفحات آنها در فضای مجازی دنبال کنندگان بسیاری دارد. گاهی اوقات این کودکان به واسطه مهارتی که دارند، درکانون توجه قرار می گیرند؛ گاهی هم جذب فالوور صرفا درپی انتشار روزمرگیهای آنها محقق می شود، اما در هر صورت، مسئله مهم افزایش تعداد دنبال کنندگان آنها و نیز جذب تبلیغات وبه تبع آن کسب درآمد است.

محتوای تولیدشده در این پیج ها البته همیشه جذاب به معنای مثبت آن نیست. دراین فضای رقابتی که هرکسی به دنبال جذب فالوور و به تبع آن عواید مالی بیشتر به هر قیمتی است، برخی به هر دستاویزی چنگ می زنند تا به این هدف برسند، نمونه اش هم صفحه هایی است که اگر چه تولید محتوایشان براساس آنچه در شناسنامه صفحه آنها اذعان شده است، زیر نظر والدین کودک صورت می گیرد، کودک درآنها، به ناچار به بازی والدینش پیوسته است و طعمه‎ای برای تبلیغ گرفتن و پول درآوردن است. این موجودات معصوم درواقع نمایندگان تجارت خانوادگیشان درفضای مجازی هستند و به بلاگری مشغول شده اند؛ البته این «بلاگرها» راشما «کودکان کار اینستاگرامی» بخوانید.

یکی به ظاهر سناریوهای طنزی رابه تصویر میکشد که بازیگر نقش اولش فرزندش است، درحالیکه محتوای طنز تولید شده هیچ سنخیتی با سن کودک ندارد؛ دیگری کودکش را با فحش ها و ناسزاهایی که به زبان می آورد، سوژه کرده و اسباب جذب مخاطب را فراهم کرده است؛ یکی هم ویدئوهایی از رقص دختران دو قلویش را با فالوورها به اشتراک میگذارد و در ازایش حساب مالی اش را شارژ میکند.

والدین اینستاگرامی
با همه این تفاصیل داستان نه تعریف سبک زندگی کودکانه است و نه نمایش روزمرگیهای این بچه ها، بلکه قصه همان تجارت خانوادگی وگرفتن تبلیغ و پول درآوردن بیشتر است. فقط برای اینکه ماجرا کمی طبیعی تر وتمیزتر جلوه کند، ازکودکان به عنوان سوژه اصلی استفاده می کنند. معمولا هم دربیوی پیج به این اشاره می کنند که والدین بر تولید محتوا نظارت دارند، اما از همین مسئله باید بیشتر ترسید؛ زیرا با نوشتن این جمله بر سردر پیجشان می خواهند بگویند مراقب کودکمان هستیم. بله، پشت پرده همه این ماجراها پدر یامادری است که میانبرهای پول درآوردن را بلد است و صفحه منتسب به فرزندش را در اینستاگرام مدیریت می کند وکودکش را به ابزاری برای درآمدزایی خود تبدیل کرده است.

خوگرفتن به شخصیتی کاذب
سوی دیگر ماجرای این کودکان کار اینستاگرامی، خود این کودکان هستند که آشکارا دراین تجارت خانوادگی، حریم خصوصیشان نقض می شود. تا همین چندسال پیش بود که بسیاری ازخانواده ها و والدین ترجیح می دادند تصویر کودکانشان درجایی منتشر نشود؛ حالا اما همین مسئله به راهی برای درآمدزایی آنها تبدیل شده است؛ بدون اینکه به آسیبهای روانی این کار به کودک توجه شود. مهمترین مشکل هم به ظاهر شخصیت کاذبی است که کودک باید ازخود بسازد و با آن خو بگیرد؛ شخصیت کاذبی که احتمالا در بزرگسالی به اندازه دوران کودکی اش هواخواه ندارد و همین مسئله سرخوردگی کودک را به دنبال خواهد داشت. همین است که برخی کارشناسان کودک بلاگری رامصداق کودک آزاری دانسته اند و در باره روند روبه رشد این پدیده هشدار داده اند.

کارشناسان چه می گویند؟
اگرچه بیشتر کارشناسان و روانشناسان حوزه کودک باماجرای کودک بلاگری مخالف اند ودرباره تبعات آن هشدار میدهند، هستند کارشناسانی که معتقدند در دنیای ارتباطات وفناوری امروز، نمیتوان کودکان را ازاین فضا دور کرد و برخی ازاین کودکان، حتی دربزرگسالی ازدیدن عکسهای کودکی خود درفضای مجازی لذت هم میبرند.

شهرام خرازی ها، رئیس گروه سلامت روان دانشگاه علوم پزشکی تهران، معتقد است که والدین با انتشار عکس جنین درفضای مجازی حقوق مادی ومعنوی کودک خود رامورد تجاوز قرار می دهند.

به باور محمدرضا ذوالفقاری، جامعه شناس فرهنگی، نیز فعالیت کودکان در فضای مجازی به عنوان بلاگر، از دو بُعد فردی واجتماعی بررسی میشود. دربعد فردی شاهد اثراتی منفی مانند شکل گیری شخصیت کاذب درکودک هستیم واین شخصیت کاذب، شاید در بزرگسالی فاقد اعتبار باشد وهمین مسئله سرخوردگی کودک را در پی داشته باشد. از منظر اجتماعی نیز میتوان استفاده ازکودک به این شکل را بهره کشی از او دانست. در واقع میتوان گفت یک بلاگر خردسال، کودک کار محسوب می شود؛ یک کودک کار نوین که از طبقات پایین جامعه نیست، بلکه در خانوادهای بزرگ شده است که درزمره خانواده های طبقه متوسط یاحتی مرفه قرار میگیرد. اواین نکته را نیز خاطرنشان میکند که بر خلاف تصور رایج جامعه، کودک بلاگرها درکسب درآمد خوب موفق نیستند و فقط تعداد معدودی از آنها از این طریق می توانند برای تجارت خانوادگی خود درآمد بالایی کسب کنند.

همچنین آسیه اناری، روانشناس بالینی کودکان، با تأکید بر اینکه دنیای امروزی و آینده براساس ارتباطات شکل میگیرد و نمی توان کودکان را ازدنیای ارتباط های مدرن و فناوری دور کرد، خاطرنشان میکند: برخی والدین با ساختن صفحه اینستاگرام به دنبال آرشیو کردن عکسهای فرزندانشان هستند و اتفاقا برخی ازاین بچه ها وقتی بزرگتر می شوند، ازدیدن عکسهای کودکی خود لذت هم میبرند.

این گفته های اناری درحالی است که به اعتقاد محمدصادق باطنی، کارشناس شبکه های اجتماعی درحوزه کودک، انتشار عکس کودک درفضای مجازی سبب میشود او از همان سن کم به تأیید طلبی عادت واین تأیید را از کاربران مجازی دریافت کند؛ اما دربزرگسالی که تأیید گرفتن سختتر میشود، ممکن است فرد دست به کارهایی بزند که باعث آسیبهای جدی به شخصیت او شود.

سیدعلی کاظمی، دبیر مرجع ملی حقوق کودک، نیز بر این باور است که براساس بررسیها، مدلینگ، بلاگری واینفلوئنسری کودکان و نوجوانان درشبکه های اجتماعی، موجب روزمرگی آنان، انتشار برخی کلیپهای تبلیغاتی نامناسب و غیراستاندارد و محتواهای غیراخلاقی و نامناسب درصفحه شخصی کودکان، ایجاد برخی چالشهای آسیب زا برای کودکان، انتشار برخی محتواهای مربوط به حریم خصوصی خانواده وکودک و نوجوانان درفضای مجازی و ارتباط گیری برخی اشخاص سودجو و آزارگر با کودکان و نوجوانان می شود.

حورا طهرانی، پژوهشگر سواد رسانه، نیز فقر سواد رسانه را سبب بروز پدیده کودک بلاگری می داند: والدین با استفاده از فرزندان خود به دنبال کسب اعتبار، مقبولیت و شهرت به روش ساده تری هستند و این اعتبار و سودجویی از لایک و کامنت بیشتر تا درآمدزایی درخور توجه ادامه دارد. طبیعتا کودکی که هرلحظه از زندگی اش تبدیل به محل درآمد و توجه دیگران شده است در نوجوانی و جوانی هم خود را فردی حق به جانب و دارای ارزش توجه می داند.

صیانت قانون ازکودک بلاگرها؟

هفدهم خردادماه سال۱۴۰۰بود که اعضای شورای عالی فضای مجازی « سند صیانت ازکودکان و نوجوانان درفضای مجازی» راتصویب کردند وکمی بعدتر، یعنی در۲۳خرداد همانسال این سند برای اجرا، ابلاغ شد. این سند در راستای « تبیین الزامات شبکه ملی اطلاعات » و « طرح کلان و معماری شبکه ملی اطلاعات» و نیز با هدف ارتقای بهره برداری ازفضای مجازی وصیانت ازخردسالان وکودکان و نوجوانان تدوین شده است. « توسعه محیطه ای صیانت شده بر بستر شبکه ملی اطلاعات ویژه خردسالان، کودکان ونوجوانان»، « آگاه سازی، هشیارسازی و توانمندسازی اولیا و مربیان و ایفای نقش محوری خانواده در هدایت، حمایت و مراقبت»، « رده بندی محتوا و خدمات متناسب باسن، جنسیت و ویژگیهای جسمی و فرهنگی و تأمین اعتماد و اطمینان» ، « تشویق، ساماندهی ومشارکت‎ محوری بخش غیردولتی فعال درارائه محتوا وخدمات سالم و مفید ویژه کودکان » ، « تشدید مقابله قضایی و انتظامی کارآمد با بزهکاران، مجرمان و تهدید کنندگان امنیت کودکان» ، « ارتقای سواد فضای مجازی و مهارت افزایی کودکان برای استفاده کارآمد و هدفمند ازفضای مجازی »، « مراقبت روانی و اجتماعی ازکودکان در برابر آسیبهای ناشی از فضای مجازی » بخشی از سیاستهای کلانی است که در سند ملی صیانت ازکودکان و نوجوانان درفضای مجازی به آن اشاره شده است.

دبیر مرجع ملی حقوق کودک از فعال شدن کمیته فضای مجازی در مرجع ملی حقوق کودک با همکاری شورایعالی فضای مجازی و برخی دستگاهها خبر داده و گفته است که درجلسات این کمیته موضوع بهره کشی ازکودکان در فضای مجازی و خطراتی که در فضای مجازی میتواند گریبانگیر کودکان شود، بررسی میشود؛ همچنین پیشنویسی به عنوان اصلاحیه و الحاقیه به قانون حمایت از کودکان درحال تدوین است.

سیدعلی کاظمی با بررسی ابعاد قانونی و حقوقی اینفلوئنسری کودکان در فضای مجازی و با استناد به قانون حمایت از اطفال و نوجوانان تأکید کرده است: مطابق قانون مذکور، اگر فعالیت کودکان درفضای مجازی با عنوان هایی مانند بلاگری، مدلینگ و اینفلوئنسری، سلامت کودک را در ابعاد مختلف جسمی، روحی، روانی، اخلاقی واجتماعی تحت تأثیر منفی قرار دهد، یا امنیت او یا وضعیت آموزش اورا به مخاطره افکند، وضعیت مخاطره آمیز برای کودک قلمداد میشود و امکان مداخله اجتماعی یا قضایی راحسب شرایط مقرر در قانون حمایت از اطفال و نوجوانان فراهم میکند.

چنانچه این فعالیتها باکسب درآمد همراه باشد و عنوان « شغل » و« کار » بر آن صدق کند، تاسن پانزده سال برخلاف ماده ۷۹ قانون کار است که مطابق آن به کار گماردن افراد کمتر از پانزده سال تمام ممنوع و مشمول تعریف بهره کشی اقتصادی در قانون کار و قانون حمایت از اطفال و نوجوانان است. به موجب مقررات عمومی ازجمله قانون کار و قوانین مرتبط با مسئولیت مدنی نیز اگر کودکی، درفضای مجازی کسب درآمد کند، متعلق به خود اوست وکس دیگری حق ندارد ازاین منافع بهره مند شود والا مشمول عنوان بهره کشی میشود.

شما چطور؟
حالا نوبت شماست که با همه این تفاصیل بگویید آیا حاضرید ازفرزند دلبندتان یک اینفلوئنسر بسازید و دوران کودکی و حتی بزرگ‌ سالیاش را فدای منافع مالی خانواده تان کنید؟ تصمیم باخودتان است.

بلاگری زیر سن قانونی – دومین اثر برگزیده جشنواره ملی رسانه ای پیشگیری از آسیب های اجتماعی 

کاهش جمعیت به یکی از مسائل جدی و مهم کشور تبدیل شده است. کارشناسان و پژوهشگران با بررسی عوامل و دلایل مختلف، در تلاشند تا راهکارهایی ارائه دهند که منجر به اقدامات جدی و مؤثر در این حوزه شود.

به گزارش خبرنگار بازار کسب و کار | جمعیت یکی از مهم‌ترین مسائل کشور به شمار می‌آید و در این میان، مسأله سقط جنین به همراه مشکلاتی مانند ناباروری، مجردی قطعی و افزایش سن ازدواج، از عمده‌ترین عوامل کاهش جمعیت به حساب می‌آید.

عوامل متعددی از جمله نیروی انسانی، منابع طبیعی، وسعت جغرافیایی، موقعیت راهبردی و توان نظامی در تقویت جایگاه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی هر کشور نقش دارند. در این بین، جمعیت و نیروی انسانی جوان یکی از مهم‌ترین مواردی است که در رشد و پیشرفت کشورها و جایگاه جهانی آن‌ها تأثیرگذار است.

با وجود اینکه افزایش سن امید به زندگی به عنوان یکی از شاخص‌های سلامت و بهداشت در جوامع شناخته می‌شود و در کشور ما نیز شاهد رشد چشمگیری در این زمینه هستیم، اما پدیده کاهش جمعیت می‌تواند ما را با مسأله پیری مواجه کند.

در این راستا، سپهر کرمی، کارشناس و پژوهشگر اندیشکده موج، تأکید کرد که مطالعات انجام شده نشان می‌دهد که از سال ۱۳۶۴ به بعد، نرخ زاد و ولد در کشور روند کاهشی داشته و این روند در اواخر دهه ۱۳۶۰ شتاب بیشتری گرفته است.

وی افزود: با کاهش باروری از دهه ۱۳۸۰ به بعد، باروری در ایران به سطحی تقریباً پایین تثبیت شده که پیامد آن افزایش نسبت سالمندی جمعیت در دهه‌های آتی خواهد بود. بنابراین، شناسایی عوامل پیری جمعیت و انجام اقدامات پیشگیرانه مانند افزایش میزان تولد می‌تواند بخشی از این معضل را برطرف کند.

کرمی تصریح کرد: با توجه به محدودیت‌های زمانی و روند دستیابی به تولد در کوتاه‌مدت، مهم‌ترین عامل برای افزایش تعداد تولدها، جلوگیری از سقط جنین است. در حالی که سایر عوامل تأثیرگذار در مسأله جمعیت نیازمند کار بلندمدت، فرهنگ‌سازی و تسهیلات متعدد هستند، در بحران سقط جنین، فرزند منعقد شده است و تنها باید موانع تولد او را برطرف کرد. به همین منظور، ما در اندیشکده موج به بررسی عوامل و شبکه مسائل سقط جنین و ارائه راهکارهای حاکمیتی و مردمی برای جلوگیری و کاهش سقط جنین پرداخته‌ایم.

آمار و وضعیت سقط جنین

این کارشناس و پژوهشگر جمعیت به آمار سازمان بهداشت جهانی اشاره کرد و گفت: هر ساله در جهان ۴۰ تا ۵۰ میلیون سقط جنین اتفاق می‌افتد. در ایران، پزشک قانونی تنها آمار رسمی مواردی که حکم به سقط جنین به صورت قانونی داده شده را در اختیار دارد؛ آماری که حدود ۱۲ هزار مورد در سال است. اما نسبت به سایر موارد که عمده مسأله سقط جنین را شامل می‌شود، آمار قابل اطمینانی وجود ندارد و بیشتر آمارها به صورت تخمینی و تعمیم آماری ارائه شده است.

کرمی خاطرنشان کرد: بر اساس اظهارات موجود، حدود ۱۰ تا ۱۲ هزار مورد از سقط‌ها مجوزدار و توسط پزشکی قانونی انجام می‌شود. همچنین، حدود ۱۰ تا ۱۲ هزار مورد دیگر سقط غیرارادی به دلایل مختلف مانند حوادث و وضعیت جسمی مادر است و باقی‌مانده، سقط‌های غیرقانونی و جنایی هستند.

سپهر کرمی، یکی از مهم‌ترین راهکارهای جلوگیری از معضل پیری جمعیت را افزایش میزان تولد عنوان کرد.

وی اظهار داشت: این فرایند با وجود چهار بحران اصلی، یعنی بحران مجردها، بحران متأهلان بدون فرزند، بحران فرهنگی و بحران سقط‌جنین، امکان تحقق نداشته است.

بحران مجردها

در حال حاضر، حدود ۱۲ میلیون مجرد در کشور وجود دارد که شامل ۶ میلیون پسر ۲۰ تا ۴۵ ساله و ۵.۶ میلیون دختر ۱۵ تا ۴۰ ساله هستند. ازدواج و فرزندآوری این افراد می‌تواند به معنای حداقل افزایش ۶ میلیونی جمعیت جوان و کودک باشد.

بحران متأهلان بدون فرزند

کرمی به بحران متأهلان بدون فرزند اشاره کرد که عمدتاً به دلیل ترس از فرزندآوری و یا ناباروری است. تحلیل آماری از آمار نفوس و مسکن در سال ۹۵ نشان می‌دهد که ۲۰.۴ درصد مردان متأهل کشور بدون فرزند هستند. همچنین، مدیر کل دفتر اطلاعات، آمار و مهاجرت سازمان ثبت احوال، میزان خانواده‌های بدون فرزند در کل کشور را ۱۴.۴ درصد عنوان کرده است.

بحران ناباروری

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران نرخ زوج‌های نابارور را بیش از ۲۰ درصد اعلام کرده است. این ناباروری می‌تواند به دو دسته تقسیم شود: ناباروری اولیه و ناباروری ثانویه (ناباروری پس از تجربه قبلی باروری موفق یا ناموفق).

بحران فرهنگی

این کارشناس حوزه جمعیت، بحران فرهنگی تحت عنوان «فرزند کمتر، زندگی بهتر» را از دیگر مشکلات این حوزه برشمرد. او تأکید کرد که این گفتمان، خانواده‌ها را از فرزندآوری و افزایش تعداد فرزندان بازمی‌دارد و تأثیر مستقیم بر ناخودآگاه افراد دارد.

بحران سقط‌جنین

کرمی، بحران سقط‌جنین را یکی از بحران‌های مهم دانست و گفت: بر اساس آمار، سالانه ۳۷۰ تا ۵۳۰ هزار سقط‌جنین در کشور انجام می‌شود. برخی مراجع غیررسمی نیز آمار سقط‌جنین در ایران را سالانه تا یک میلیون سقط اعلام می‌کنند. این سقط‌ها می‌توانند به صورت خودبه‌خودی، حادثه‌ای و عمدی اتفاق بیفتند و سقط‌جنین به عنوان یک عامل اصلی در کاهش زاد و ولد و در نتیجه پیری جمعیت تلقی می‌شود.

توجه به نفوس و مسکن

کرمی افزود: موضوع نفوس و مسکن در کشور به‌طور جدی مورد توجه قرار نگرفته است. اگر عصر حاضر را حاکمیت اطلاعات بدانیم، تکیه بر اطلاعات و داده‌های آماری یکی از مهم‌ترین ابزارهای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری به شمار می‌رود. کشورهای مختلف شیوه‌های گوناگونی برای کسب دقیق آمار و اطلاعات از جامعه خود دارند. در این راستا، سرشماری عمومی نفوس و مسکن یکی از شیوه‌های قدیمی کسب اطلاعات ضروری برای برنامه‌ریزی مدیران کشور و محققان، به ویژه در حوزه جمعیت، محسوب می‌شود. با توجه به هزینه‌های سرشماری عمومی، این نوع آمارگیری در فاصله‌های زمانی خاصی انجام می‌گیرد.

سپهر کرمی، کارشناس جمعیت، به ضرورت به‌روز بودن و واقعی بودن اطلاعات آماری اشاره کرد و گفت که با مصوبه هیأت وزیران در سال ۱۳۸۶، بازه زمانی انجام سرشماری عمومی به پنج سال کاهش یافت. وی افزود:

• کارشناسان این تغییر را به دلیل ضرورت تدقیق سریع‌تر اطلاعات مرتبط با سرشماری می‌دانستند.
• کسب اطلاعات به‌روز به جزء لاینفک فضای سیاست‌گذاری کشور تبدیل شده بود.

تأخیر در سرشماری عمومی

کرمی ادامه داد که در سال‌های اخیر، موضوع نفوس و مسکن در کشور به‌طور جدی مورد توجه قرار نگرفته و از سال ۱۴۰۰ با تأخیر مواجه شده است. این تأخیر نه‌تنها منجر به سردرگمی در حوزه تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی شده، بلکه سیاست‌گذاری‌ها و اقدامات لازم برای مواجهه با چالش‌های مربوط به جمعیت را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

تأثیر بارداری قبلی و تعداد فرزندان در سقط جنین

این کارشناس و پژوهشگر حوزه جمعیت به بررسی سقط عمدی و تأثیر تجربه بارداری قبلی و تعداد فرزندان پیش از سقط اشاره کرد:

• در برخی پژوهش‌ها، میانگین تعداد زایمان در گروه تصمیم‌گیرنده به سقط عمدی ۲.۴۶ بوده است.
• احتمال سقط عمدی در حاملگی اول و دوم به ترتیب ۹ و ۱۴ درصد برآورد شده است، اما در حاملگی سوم این میزان به ۳۱ درصد، در حاملگی چهارم به ۴۷ درصد و در حاملگی پنجم و بالاتر به ۴۵ درصد می‌رسد.

کرمی همچنین بیان کرد : احتمال سقط‌جنین در مادرانی که ۲ فرزند یا بیشتر دارند به مراتب از مادران بدون فرزند یا دارای یک فرزند، بالاتر و نزدیک به دو و نیم برابر است.

نقش اقتصاد در سقط عمدی

کرمی عامل اقتصاد را از دیگر عوامل مؤثر در سقط جنین دانست و گفت:

• بر اساس پژوهشی با عنوان «شواهد تازه از سقط جنین عمدی در شهر تهران»، از هر ۵ سقط، ۳ سقط در زنان خانواده‌های با دهک‌های درآمدی بالا صورت می‌گیرد.
• میزان سقط در پایین‌ترین طبقه اقتصادی ۳ در هزار نفر و در بالاترین دهک درآمدی ۵ در هزار است.
• نزدیک ۱۳ درصد از سقط‌ها به دلایل مشکلات اقتصادی صورت گرفته است.

وی افزود:

• در بررسی‌های مربوط به رابطه سقط و میزان درآمد اقتصادی، مشخص شده که ۵۳ درصد از اقشار کم‌درآمد و ۴۷ درصد از اقشار پر درآمد سقط جنین داشته‌اند.
• این امر نشان می‌دهد که سقط‌جنین در دهک‌های بالا بیشتر رواج دارد و تنها ۱۳ درصد مادران به دلیل مشکلات اقتصادی سقط‌جنین کرده‌اند. لذا نمی‌توان نتیجه گرفت که مشکلات اقتصادی یکی از مهم‌ترین عوامل سقط‌جنین عمدی توسط مادران است.

مطالعات اخیر نشان می‌دهد که در حال حاضر، حدود ۱۱.۳ میلیون جوان در کشور از مشارکت اقتصادی محروم هستند. این در حالی است که پیشرفت کشور و زندگی رضایتمندانه شهروندان به شاخص‌های اقتصادی مثبت وابسته است.

گروه جامعه بازار کسب و کار | رهبر معظم انقلاب اسلامی به پیشرفت به عنوان نقشه‌ای جامع برای حرکت کشور اشاره کرده و تأکید دارند که تمامی سیاست‌ها و برنامه‌ها باید بر اساس این مفهوم طراحی شوند. پیشرفت باید درون‌زا بوده و بر عناصر داخلی تکیه کند تا استقلال کشور تضمین شود.

با وجود بیش از ۲۱ میلیون جوان در سنین ۱۸ تا ۳۵ سال، این گروه می‌تواند به عنوان یک فرصت طلایی برای مشارکت در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی محسوب شود. بر اساس پژوهش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس، چهار عرصه فکری، علمی، زندگی و معنوی به عنوان مؤلفه‌های پیشرفت شناخته شده‌اند. در این راستا، نیل به جامعه‌ای متفکر، نوآوری در علم، تأمین رفاه و معنویت بیشتر از اهداف کلیدی است.

چشم‌انداز ۱۴۴۴

الگوی پایه اسلامی-ایرانی پیشرفت هدف‌گذاری کرده است که ایران تا سال ۱۴۴۴ به یکی از چهار کشور برتر آسیا و هفت کشور اول دنیا در زمینه پیشرفت و عدالت تبدیل شود. نیروی انسانی توانمند و مسئولیت‌پذیر، محور تحقق این هدف است.

جوانان به دلیل ویژگی‌های منحصر به فرد خود، نظیر شور و اشتیاق، توان بدنی و تحصیلات عالی، نقش اساسی در پیشرفت کشور دارند. به عنوان مثال، پیشرفت در عرصه زندگی مستلزم تأمین شرایط به‌زیست افراد جامعه و مثبت شدن شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است.

کاهش نرخ مشارکت اقتصادی جوانان

نرخ مشارکت اقتصادی جوانان از ۵۱.۱ درصد در سال ۱۳۹۷ به ۴۶.۸ درصد در سال ۱۴۰۱ کاهش یافته است. این کاهش نشان‌دهنده سطح پایین فعالیت اقتصادی جوانان است. همچنین، مقایسه با کشورهایی چون انگلستان، نشان می‌دهد که میزان مشارکت جوانان ایرانی در بازار کار بسیار پایین‌تر است.

نقش جوانان در نهاد خانواده

خانواده به عنوان واحد بنیادین جامعه، نیاز به جوانان دارد تا در تشکیل و پایداری آن نقش‌آفرینی کنند. با این حال، داده‌ها نشان می‌دهد که شاخص ازدواج در میان جوانان کاهش یافته است. همچنین، نرخ باروری زنان جوان متأهل نیز به شدت کاهش یافته و به ۱.۵۴ فرزند در هر زن رسیده است.

تغییرات در گذار به بزرگسالی

پذیرش نقش‌ها در سنین جوانی نیازمند مسئولیت‌پذیری است. این ویژگی، اساس تمایل و توانایی فرد برای استقلال یافتگی است. در گذشته، افراد به محض گذراندن کودکی به بزرگسالی و پذیرش مسئولیت‌ها می‌رسیدند، اما اکنون این روند تغییر کرده و جوانی به عنوان مرحله‌ای مستقل شناخته می‌شود.

در نهایت، برای پیشرفت در ابعاد مختلف، ضروری است که جوانان به طور فعال در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی مشارکت کنند و مسئولیت‌های خود را به درستی ایفا نمایند. این امر نیازمند برنامه‌ریزی جامع و حمایت‌های لازم از سوی دولت و نهادهای مربوطه است.

چالش‌های استقلال یافتگی جوانان ایرانی

بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نشان می‌دهد که جوانان ایرانی در سنین به هنگام قادر به ایفای نقش‌ها و پذیرش مسئولیت‌ها نیستند. تأخیر در استقلال یافتگی و گذار به بزرگسالی مانع مشارکت فعال آنان در روند پیشرفت و ساماندهی نیازهای فردی‌شان می‌شود.

وابستگی جوانان به دیگران

داده‌های پیمایشی سال ۱۳۹۸ نشان می‌دهد که ۲۶.۲ درصد از مردان و ۳۱.۸ درصد از زنان در سنین ۱۵ تا ۲۹ سال احساس وابستگی زیادی به دیگران دارند. این آمار نشان‌دهنده این است که حدود یک سوم از جوانان در این گروه سنی با مسئله عدم استقلال مواجه‌اند.

نشانگرهای استقلال یافتگی

برای تشخیص وضعیت استقلال یافتگی و زمان ورود به دوره بزرگسالی، باید به نشانگرهای مشخصی نظیر ازدواج، فرزندآوری و ثبات شغلی توجه کرد. این عوامل به عنوان معیارهای کلیدی برای سنجش انتقال به بزرگسالی شناخته می‌شوند.

ازدواج و تشکیل خانواده، فرزندآوری و اشتغال از جمله موضوعات بنیادی هستند که به پذیرش نقش‌ها مرتبط می‌شوند. هر فرد با ورود به این مراحل، مسئولیت‌هایی را در قبال همسر، فرزند و کارفرما بر عهده می‌گیرد.

نقش ازدواج و اشتغال

در مطالعات انسان‌شناختی، ازدواج و پذیرش مسئولیت‌های همسری و پدری به عنوان نشانگرهای مهم بزرگسالی شناخته می‌شوند. در یک پژوهش، جوانان ایرانی به پیدا کردن شغل دائمی، استقلال مالی از والدین و ازدواج به عنوان نشانه‌های مهم گذار به بزرگسالی اشاره کرده‌اند.

مردان جوان، توانایی اداره خانواده و حمایت مالی از آن را به عنوان شاخص‌های کلیدی بزرگسالی معرفی کرده‌اند، در حالی که زنان جوان بر توانایی تربیت و مراقبت از فرزند تأکید دارند.

تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی

با وجود اشتراک‌های قابل توجه در پژوهش‌ها در مورد نشانگرهای استقلال یافتگی، این شاخص‌ها برای جوامع مختلف متفاوت است. لازم است که اقتضائات فرهنگی، اجتماعی و دیگر عوامل تأثیرگذار در نظر گرفته شوند. همچنین، توجه به تفاوت‌های جنسیتی در موضوع استقلال یافتگی و گذار به بزرگسالی امری ضروری است.

در نهایت، موضوعات تشکیل خانواده، پدر و مادر شدن و کسب درآمد به عنوان نشانگرهای استقلال یافتگی جوانان در جامعه ایران مورد بررسی و سنجش قرار گرفته و نیازمند توجه و برنامه‌ریزی دقیق هستند.

نقش خانواده در استقلال یافتگی جوانان

غلامرضا عباسی، کارشناس خانواده، به کاهش نقش‌دهی والدین به فرزندان اشاره کرده و بر این نکته تأکید دارد که والدین در سال‌های اخیر تمام امور مربوط به فرزندان را بر عهده می‌گیرند. این رویکرد باعث تأخیر در استقلال یافتگی و پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی در جوانان می‌شود.

نقش خانواده در استقلال یافتگی

عباسی معتقد است که تأخیر در استقلال یافتگی جوانان به عوامل متعددی بستگی دارد، اما نکته اصلی توجه خانواده‌ها به این موضوع است. او بر این باور است که خانواده باید از ابتدا نقش فرزند خود را درک کرده و بر اساس آن به او مسئولیت بدهد. برای مثال:

• آموزش مهارت‌های اولیه: اگر کودکان از سنین پایین یاد بگیرند که کارهای اولیه مانند پوشیدن لباس و بند کفش را خود انجام دهند، این مهارت‌ها به تدریج به استقلال آنها کمک خواهد کرد.
• مسئولیت‌های کوچک: انجام خریدهای سبک و دیگر کارهای ساده در خانواده، به فرزندان کمک می‌کند تا احساس مسئولیت بیشتری داشته باشند.

تأثیر مدرسه و جامعه

عباسی همچنین به اهمیت نقش والدین و سپس مدرسه در تربیت درست فرزندان اشاره می‌کند. اگر فرد در خانواده که کوچک‌ترین جامعه است، استقلال نداشته باشد، چگونه می‌توان انتظار داشت که در جامعه بزرگ‌تر نیز مستقل عمل کند؟

تحلیل بازار کسب و کار

با توجه به تمام مطالب ارائه شده، می‌توان به چند نتیجه‌گیری کلیدی رسید:

1. وابستگی جوانان: درصد بالایی از جوانان ایرانی در سنین ۱۵ تا ۲۹ سال احساس وابستگی به دیگران دارند که نشان‌دهنده عدم استقلال است.
2. نقش خانواده: خانواده‌ها باید به‌عنوان اولین نهاد اجتماعی، نقش مهمی در تربیت و استقلال یافتگی فرزندان ایفا کنند. کاهش نقش‌دهی و مسئولیت‌پذیری والدین به تأخیر در استقلال جوانان منجر می‌شود.
3. اهمیت آموزش مهارت‌ها: آموزش مهارت‌های زندگی به جوانان از سنین پایین می‌تواند به افزایش استقلال و آمادگی آنها برای ورود به جامعه کمک کند.
4. تأثیرات اجتماعی: عوامل اجتماعی و فرهنگی مختلف بر استقلال جوانان تأثیرگذار هستند و نیاز به توجه ویژه دارند.
5. ضرورت تغییر رویکرد: برای بهبود وضعیت، لازم است که خانواده‌ها و نهادهای آموزشی رویکردهای خود را تغییر داده و به جوانان مسئولیت‌های بیشتری واگذار کنند.

این تحلیل نشان می‌دهد که برای بهبود وضعیت استقلال جوانان در ایران، نیاز به تغییرات اساسی در رویکردهای خانوادگی و اجتماعی وجود دارد.

نتیجه‌گیری

تحقیقات و بررسی‌های اخیر نشان می‌دهد که استقلال یافتگی جوانان ایرانی به شدت تحت تأثیر نقش خانواده و جامعه قرار دارد. درصد بالایی از جوانان در سنین ۱۵ تا ۲۹ سال احساس وابستگی به دیگران دارند که این موضوع می‌تواند به تأخیر در ورود آنها به دوره بزرگسالی و پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی منجر شود.

نقش خانواده به‌عنوان نخستین نهاد اجتماعی در تربیت فرزندان بسیار حیاتی است. والدین باید با فراهم کردن فرصت‌های مناسب برای یادگیری مهارت‌های زندگی و واگذاری مسئولیت‌های کوچک، به فرزندان خود کمک کنند تا احساس استقلال و توانمندی بیشتری پیدا کنند. این رویکرد نه تنها به بهبود وضعیت فردی جوانان کمک می‌کند، بلکه به تقویت بنیان‌های اجتماعی و اقتصادی جامعه نیز منجر می‌شود.

مدارس و نهادهای آموزشی نیز باید در راستای این هدف، برنامه‌های آموزشی و تربیتی مؤثری را طراحی و اجرا کنند تا جوانان را برای ورود به جامعه آماده کنند. در نهایت، تغییر نگرش‌ها و رویکردهای فرهنگی نسبت به استقلال و مسئولیت‌پذیری جوانان ضروری است تا بتوانند به‌خوبی نقش‌های خود را در جامعه ایفا کنند.

به طور کلی، برای دستیابی به یک جامعه پویا و پیشرفته، لازم است که جوانان به استقلال و مسئولیت‌پذیری برسند و این موضوع نیازمند همکاری و همفکری خانواده‌ها، مدارس و نهادهای اجتماعی است.

نکته قابل تأمل بازار کسب و کار

یکی از نکات قابل تأمل در موضوع استقلال یافتگی جوانان ایرانی این است که تأخیر در این فرآیند نه تنها بر روی زندگی فردی جوانان تأثیر می‌گذارد، بلکه می‌تواند به تبعات اجتماعی و اقتصادی گسترده‌تری نیز منجر شود.

چند نکته کلیدی:

1. تأثیر بر بازار کار: جوانانی که مهارت‌های لازم برای استقلال را ندارند، ممکن است در بازار کار موفق نباشند و این موضوع می‌تواند به بیکاری و نارضایتی اجتماعی منجر شود.
2. خودباوری و اعتماد به نفس: عدم استقلال می‌تواند به کاهش خودباوری و اعتماد به نفس جوانان منجر شود، که این مسئله بر روی روابط اجتماعی و خانوادگی آنها تأثیر منفی خواهد گذاشت.
3. تغییرات فرهنگی: تغییر نگرش‌ها نسبت به مسئولیت‌پذیری و استقلال در خانواده‌ها و جامعه می‌تواند به ایجاد فرهنگی جدید منجر شود که در آن جوانان به عنوان اعضای فعال و مؤثر جامعه شناخته شوند.
4. ضرورت مشارکت اجتماعی: جوانان باید به عنوان نیروهای مؤثر در جامعه شناخته شوند و فرصت‌های بیشتری برای مشارکت در تصمیم‌گیری‌ها و فعالیت‌های اجتماعی داشته باشند.

این نکات نشان می‌دهد که استقلال یافتگی جوانان نه تنها یک مسئله فردی بلکه یک چالش اجتماعی است که نیاز به توجه و اقدام جدی از سوی تمامی نهادهای اجتماعی دارد.

فضای مجازی به عنوان یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای فناوری در قرن ۲۱، تأثیرات شگرفی بر ابعاد مختلف زندگی بشر داشته است. این فضا، به رغم فرصت‌های بی‌شمار برای تبادل اطلاعات، برقراری ارتباطات و توسعه اقتصادی، چالش‌های جدیدی را نیز در پی داشته است. در ایران، با بیش از ۹۰ میلیون دستگاه هوشمند متصل به اینترنت، میانگین زمان استفاده روزانه کاربران از فضای مجازی به بیش از ۵ ساعت رسیده است. این رشد سریع، بدون ایجاد زیرساخت‌های فرهنگی و آموزشی مناسب، آسیب‌های روانی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زیادی به همراه داشته است. در این گزارش، به بررسی آسیب‌های فضای مجازی و ارائه راهکارهای مقابله با آن پرداخته می‌شود.

فضای مجازی در جوامع امروزی به بستر اصلی تبادل اطلاعات تبدیل شده است. با این حال، باوجود ظرفیت‌های مثبت این فضا، چالش‌ها و تهدیدات زیادی هم به وجود آمده است. این آسیب‌ها به‌ویژه در جوامعی که هنوز زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی در مواجهه با فضای مجازی تقویت نشده است، نمود بیشتری پیدا می‌کند. در این گزارش، تلاش خواهیم کرد ابعاد مختلف این آسیب‌ها را در سطح روانی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بررسی کنیم و در نهایت، راهکارهای مواجهه با آن‌ها را پیشنهاد دهیم.

بخش اول: آسیب‌های روانی فضای مجازی

 استرس و اضطراب دیجیتالی

فضای مجازی، به محیطی رقابتی تبدیل شده است که کاربران را به مقایسه زندگی واقعی خود با نسخه‌های ایده‌آل و تصنعی که در این فضا منتشر می‌شود، وا می‌دارد. این مقایسه‌ها موجب افزایش استرس و اضطراب در افراد می‌شود. در یک تحقیق دانشگاهی که روی ۱۲۰۰ دانش‌آموز دبیرستانی انجام شد، ۶۵ درصد از آن‌ها به دلیل فشار روانی ناشی از مقایسه با دیگران در شبکه‌های اجتماعی، علائم اضطراب و افسردگی را تجربه کرده‌اند.

فضای مجازی به دلیل تاثیرات آن بر میزان ارزیابی فرد از خود و همچنین دسترسی بی‌وقفه به اطلاعات و تصاویر ایده‌آل، موجب ایجاد نگرانی‌های ذهنی در افراد شده است. بسیاری از کاربران به ویژه نوجوانان و جوانان، خود را با افراد دیگر در دنیای دیجیتال مقایسه می‌کنند و این امر باعث می‌شود که دچار احساس بی‌ارزشی و نارضایتی شوند.

پدیده Fear of Missing Out (FOMO): ترس از جا ماندن از رویدادها یا محتوای مهم در فضای مجازی، به یکی از عوامل افزایش استرس و کاهش تمرکز در زندگی واقعی تبدیل شده است. این احساس به کاربران فشار می‌آورد که هر لحظه در حال از دست دادن چیزی مهم در فضای آنلاین هستند.

افزایش نرخ خودکشی در نوجوانان

فضای مجازی، به بستر مناسبی برای زورگویی سایبری تبدیل شده است که می‌تواند به طور غیرمستقیم به افزایش نرخ خودکشی در نوجوانان منجر شود. طبق گزارش‌های سازمان بهداشت جهانی، ۴۲ درصد از نوجوانانی که قربانی زورگویی سایبری می‌شوند، اقدام به خودکشی یا خودآزاری می‌کنند.

این پدیده به‌ویژه در میان نوجوانان و جوانانی که از مشکلات روحی و روانی رنج می‌برند، تاثیرات بسیار منفی داشته است. بسیاری از این افراد به‌دلیل فشارهای روانی و اجتماعی، به تصمیماتی همچون خودکشی می‌رسند. به علاوه، جوامعی که فاقد حمایت‌های روان‌شناختی و آموزشی در برابر آسیب‌های فضای مجازی هستند، بیشتر در معرض این تهدیدات قرار دارند.

 اعتیاد به فضای مجازی و انزوای اجتماعی

اعتیاد به فضای مجازی یکی دیگر از آسیب‌های روانی ناشی از استفاده بی‌رویه از اینترنت است. در تحقیقی که در سال ۲۰۲۳ در ایران انجام شد، ۴۵ درصد از کاربران اعلام کرده‌اند که بیش از ۶ ساعت در روز را در فضای مجازی سپری می‌کنند و احساس بی‌حوصلگی و تنهایی می‌کنند.

استفاده بیش از حد از فضای مجازی و اینترنت می‌تواند به کاهش کیفیت روابط اجتماعی واقعی، بی‌توجهی به مسئولیت‌های خانوادگی و شغلی و همچنین کم شدن تمرکز در محیط‌های اجتماعی منجر شود. بسیاری از کاربران به‌ویژه در دوران نوجوانی و جوانی به دلیل استفاده بی‌رویه از فضای مجازی دچار مشکلات ارتباطی شده و حتی احساس جدایی و انزوا پیدا می‌کنند.

بخش دوم: آسیب‌های اجتماعی فضای مجازی

انزوای اجتماعی و کاهش مهارت‌های ارتباطی

افزایش استفاده از فضای مجازی در میان جوانان منجر به کاهش تعاملات چهره‌به‌چهره و افت مهارت‌های ارتباطی واقعی شده است. در یک نظرسنجی از ۵۰۰ خانواده ایرانی، ۷۸ درصد والدین اعلام کرده‌اند که فرزندانشان ترجیح می‌دهند وقت خود را به جای شرکت در فعالیت‌های جمعی، به تنهایی در فضای مجازی سپری کنند.

این پدیده به تدریج باعث بروز مشکلات اجتماعی و روانی می‌شود و ممکن است فرد را در معرض اضطراب اجتماعی، افسردگی و دیگر اختلالات روانی قرار دهد. به‌علاوه، عدم تعاملات چهره‌به‌چهره به توانایی‌های ارتباطی فرد آسیب می‌زند و در نتیجه، در آینده شاهد کاهش مهارت‌های شغلی و اجتماعی خواهیم بود.

گسترش بی‌اعتمادی اجتماعی

انتشار اخبار جعلی، اطلاعات نادرست و هویت‌های غیرواقعی در فضای مجازی باعث کاهش اعتماد عمومی شده است. به عنوان مثال، در دوران شیوع کرونا، انتشار اخبار جعلی در خصوص روش‌های درمانی غیرعلمی، نگرانی‌های عمومی را افزایش داده و حتی جان افراد را به خطر انداخت.

این مسئله فقط محدود به حوزه پزشکی نیست، بلکه در تمامی حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مشاهده می‌شود. اخبار و اطلاعات نادرست می‌تواند موجب تصمیمات غلط و تغییرات منفی در رفتار اجتماعی مردم شود و در نهایت، بی‌اعتمادی عمومی را افزایش دهد.

 تضعیف نهاد خانواده

اعتیاد به فضای مجازی باعث کاهش کیفیت روابط خانوادگی و دوری اعضای خانواده از یکدیگر شده است. در یک مطالعه، ۵۵ درصد از زوجینی که به مراکز مشاوره مراجعه کرده بودند، اعتیاد یکی از طرفین به فضای مجازی را عامل اصلی مشکلات خانوادگی خود عنوان کرده‌اند.

در چنین شرایطی، فضای مجازی تبدیل به یک عامل تضعیف‌کننده روابط خانوادگی و درگیری‌های داخلی خانواده‌ها شده است. مشکلاتی نظیر بی‌توجهی به نیازهای عاطفی همسر و فرزندان، کاهش تعاملات خانوادگی و حتی شکاف‌های عاطفی در خانواده‌ها می‌تواند منجر به از هم پاشیدگی نهاد خانواده شود.

بخش سوم: آسیب‌های اقتصادی فضای مجازی

افزایش کلاهبرداری‌های اینترنتی

فضای مجازی بستر مناسبی برای فعالیت کلاهبرداران سایبری فراهم کرده است. از فیشینگ گرفته تا هک حساب‌های بانکی، جرایم اقتصادی در فضای مجازی افزایش یافته است. طبق گزارش پلیس فتا، در سال ۱۴۰۲ بیش از ۱۰۰ هزار پرونده کلاهبرداری اینترنتی در کشور ثبت شده است.

این‌گونه جرایم می‌تواند نه تنها مشکلات اقتصادی فراوانی برای افراد به دنبال داشته باشد، بلکه به کاهش اعتماد عمومی به سیستم‌های مالی و بانکی نیز منجر شود. با توجه به گسترش فناوری‌های دیجیتال، کلاهبرداری‌های آنلاین در حال پیچیده‌تر شدن هستند و نیازمند نظارت و اقدامات حفاظتی پیشرفته‌تر از سوی نهادهای مربوطه است.

 تأثیر منفی بر کسب‌وکارهای سنتی

در حالی که کسب‌وکارهای دیجیتال به سرعت در حال رشد هستند، کسب‌وکارهای سنتی به دلیل رقابت نابرابر با فروشگاه‌های آنلاین، با بحران ورشکستگی مواجه شده‌اند. بسیاری از مغازه‌داران در تهران اعلام کرده‌اند که در سال گذشته بیش از ۳۰ درصد از مشتریان خود را به دلیل خرید آنلاین از دست داده‌اند.

این وضعیت باعث شده است که برخی کسب‌وکارهای سنتی برای بقا در بازار مجبور به تغییر مدل کسب‌وکار خود و گسترش فروش آنلاین شوند. اما در این مسیر نیز مشکلاتی همچون هزینه‌های بالای راه‌اندازی پلتفرم‌های آنلاین و عدم آگاهی از فناوری‌های نوین، مشکلات جدی ایجاد کرده است.

بخش چهارم: آسیب‌های فرهنگی و اخلاقی فضای مجازی

 تضعیف ارزش‌های فرهنگی

فضای مجازی، به ویژه شبکه‌های اجتماعی، به بستری برای ترویج سبک‌های زندگی غربی و ارزش‌های غیراخلاقی تبدیل شده است. طبق تحقیقات، ۷۰ درصد از نوجوانانی که در شبکه‌های اجتماعی فعالیت می‌کنند، سبک پوشش و رفتار خود را مطابق با ترندهای جهانی تغییر داده‌اند که گاهی با فرهنگ بومی و اسلامی هم‌خوانی ندارد.

این مسأله می‌تواند منجر به کاهش احترام به سنت‌ها و هنجارهای اجتماعی و مذهبی در جوامع شود. در عین حال، فرهنگ مصرف‌گرایی و توجه بیش از حد به ظاهر و برندهای بین‌المللی نیز در این فضا ترویج می‌شود.

 نفوذ فرهنگ بیگانه و هجوم محتوای غربی

یکی دیگر از آسیب‌های فرهنگی فضای مجازی، ترویج محتوای غربی است که به صورت آزادانه و بدون هیچ‌گونه نظارتی در دسترس کاربران قرار می‌گیرد. این محتواها نه تنها تأثیرات منفی بر اخلاق و رفتار افراد دارند، بلکه ممکن است به یکسان‌سازی فرهنگی جهانی منجر شوند و تنوع فرهنگی کشورها را تحت تأثیر قرار دهند.

 چالش‌های اخلاقی و قضائی در مواجهه با محتواهای بی‌اخلاق

انتشار تصاویر، ویدئوها و محتوای غیرمجاز در فضای مجازی، یکی از مشکلات اصلی به شمار می‌آید. بررسی‌ها نشان می‌دهد که بیش از ۴۰ درصد از جوانان در فضای مجازی به مشاهده محتوای غیراخلاقی می‌پردازند، که این مسئله ممکن است منجر به آسیب‌های جدی فرهنگی و اخلاقی در جامعه شود.

نتیجه‌گیری: لزوم اقدامات آگاهانه و پیشگیرانه

فضای مجازی با تمامی جنبه‌های مثبت و فرصت‌هایی که به همراه دارد، چالش‌های زیادی را نیز به همراه می‌آورد. به‌ویژه در کشورهایی که هنوز با مشکلات فرهنگی و اجتماعی مواجه هستند، این آسیب‌ها به صورت جدی‌تری ظهور می‌کنند.

برای کاهش آسیب‌های روانی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ناشی از فضای مجازی، باید از طریق آموزش‌های صحیح و نظارت‌های قانونی، فرهنگ استفاده صحیح از این فضا را ترویج داد. از سوی دیگر، حمایت‌های روان‌شناختی و اجتماعی برای مقابله با آسیب‌های ذهنی و روانی به وجود آمده در اثر فضای مجازی ضروری است.

همچنین، دولت‌ها و نهادهای قانونی باید اقدامات بیشتری در جهت نظارت و مدیریت فضای مجازی، از جمله مقابله با کلاهبرداری‌های سایبری، اخبار جعلی و محتوای غیراخلاقی انجام دهند. در نهایت، باید به‌دنبال ایجاد فضایی مسئولانه، آگاهانه و فرهنگی در فضای مجازی بود تا این فضا به ابزاری مؤثر برای توسعه جوامع تبدیل شود.

امیرحسین روان| بازار کسب و کار |حدود پانزده درصد از جمعیت جهان با معلولیت زندگی می کنند و آمار بین المللی نشان می دهد که بیش از ۱ میلیارد نفر در سراسر جهان دارای معلولیت هستند، و آیا تاکنون رفاه عمومی برای استفاده این طیف از مجامع شهری وجود داشته است؟ و آیا این حد از پرداختن به شهروندان معلول در سراسر دنیا کافی بنظر می رسد؟ رفاه حال عمومی شهروندان که یکی از بزرگترین دغدغه های برنامه ریزان شهری است چگونه این کاربران را با ارائه خدماتش مشعوف می سازد و آیا یک فرد و یک شهروندی که از لحاظ جسمی دچار نوعی محدودیت است، می تواند بطور عادی به امورات اجتماعی خود در شهر بپردازد؟

نکته حائز اهمیت این است که یک برنامه ریز شهر بایستی با عینک این افراد به شهر بنگرد تا واقعیت های طراحی آتی برای معابر و حمل و نقل عمومی، پارک ها، دسترسی های اختصاصی در مجامع محلی شهر، و فضاهای شهری مبرهن گردند.

چه بسا فکر کردن به اینکه از خود این افراد برای مشارکت در تصمیم گیری استفاده شود تا مهمترین و اصلی ترین موانع در یک طراحی مطلوب لحاظ گردد، خالی از لطف نیست.

عدم دسترسی به محیط های مختلف شهری در بسیاری از نقاط شهری، مانعی برای مشارکت این افراد عمل است و بدیهی است که دست افراد دارای معلولیت در توسعه اقتصادی و اجتماعی شهرها و محله ها دخیل نیست و این افرادبا کمبود گسترده دسترسی به محیط های طراحی شده شهری اعم از سینماها، متروها، فرهنگسراها، و… مواجه هستند. ازخیابان ها و پیاده روها گرفته تا ساختمان ها و فضاهای عمومی و خدمات اولیه شهری مانند مراکز بهداشت، آموزش، حمل و نقل همه و همه نیازمند نوعی تغییر نگرش در اجرای طراحی جهت استفاده اضطراری خواهند بود.

البته این بدان معنا نیست که در ورودی بازارها و مراکز خرید سطح شیبدار برای استفاده یک شهروند با صندلی چرخدار وجود ندارد اما مهم این است که آیا این فرد بدون کمک دیگران و بخودی خود می تواند شیب بسیار لغزنده و تیزی را که بسختی می توان روی آن قدم از قدم برداشت را طی کند یا همین موانع عبوری سطح شهر باعث انزوای فردی این اشخاص خواهد شد؟

جمله کلیشه‌های منفی و نبود فضای متناسب جهت حضور آنان کمک به طرد و به حاشیه راندن افراد دارای معلولیت در شهرها می کند که اگر آنی و کمتر از آنی به نیاز استفاده از فضاهای مناسب سازی شده شهری بیندیشیم، با کمترین تغییرات می توانیم شهری مناسب سازی شده تری را تصور کنیم که برنامه ریزان شهری اش توسط عموم جامعه ستوده می شوند.

معلولان بدلیل برنامه ریزی و تصمیمات طراحی موردی گاهی مجبور به طرد اجتماعی و بی تفاوتی اجتماعی شده اند. گنجاندن معلولیت در بافت های توسعه شهری ومحیط‌ های شهری، زیرساخت‌ها، تأسیسات و خدمات می‌توانند باعث شود طیف خاصی از جامعه فعال شوند و تداوم مشارکت و شمول همه اعضا جامعه منتج به یکپارچگی توسعه شهری پایدار می گردد.

گاهی برنامه ریزی قبلی نیازمند بازنگری جدی است و  توسعه رویکردهای برنامه ریزی قوی برای شمول و برابری که منعکس کننده تنوع حضور در سنین، جنسیت و فرهنگ است، به شدت مورد نیاز است. معلولیت، دسترسی و توسعه شهری پایدار کاملاً مرتبط ند و این نیاز را علی الخصوص برنامه ریزان شهری خوب می شناسند.

نکته مهم برای سیاست گذاران و دست اندرکاران توسعه شهری و همچنین کسانی که در زمینه معلولیت کار می کنند برای بررسی پیشرفت فعلی و در نظر گرفتن فرصتهایی که بایستی برای تغییر در نظر گرفته شوند پایه های توسعه شهری پایدار آینده را مستحکم تر می کند و با این بینش زیرساخت‌ها و خدمات شهری برای کلیه قابل دسترس‌تر و کاربر پسندتر خواهند شد و شامل تمام نیازهای مردم، از جمله افراد دارای معلولیت است.

حتی محرومیت در میان افراد دارای معلولیت دربحث گردشگری شهری حائز اهمیت است و زمانی که گروه های مهمی مانند افراد دارای معلولیت از مشارکت مستثنی شده اند، شهرهایی که به اقتصاد گردشگری وابسته هستند نیزمتضرر خواند شد.

اسناد بین المللی مربوط به معلولیت در برنامه جهانی، اقدام در مورد پیشبرد کیفیت زندگی شهری افراد دارای محدودیت جسمی را بعنوان وسیله ای ضروری برای «مشارکت کامل» و «برابری» مطابق با قوانین استاندارد و یکسان سازی فرصت برای افراد دارای معلولیت و “دسترسی” همه اقشار را مشخصاً تأکید میکند.

افراد دارای معلولیت یا با ادبیات شیواتر افراد دارای محدودیت جسمی، با مواردی مواجه می شوند که منجر به نرخ نامتناسب آسیب دیدگی اجتماعی می شود، و طرد شدن از فضاهایی که برای همگان قابل استفاده است و یا عدم برخورداری از بعضی مواهب و همه چیزهایی که بسیاری بدیهی می پندارند تأثیر زیادی بر زندگی و روحیه این طیف از ساکنین شهر می گذارد و اهتمام برنامه ریزان را در لحاظ کردن کلیه عوامل مؤثر در بهبود کیفیت زندگی همه اقشار شهری از جمله شهروندان دارای محدودیت جسمی را می طلبد.