بازار کسب و کار – سرویس اقتصادی: آمار و ارقام تصویری نگران‌کننده از این گذار جمعیتی را ترسیم می‌کنند؛ به طوری که با سقوط نرخ باروری از مرزهای ۷ فرزند در دهه ۶۰ به تنها ۱.۳۵ در سال گذشته رسیده‌ایم و اکنون با شکاف عمیقی میان آمار تولد و مرگ روبرو هستیم.
به گفته مسوولان، با افزایش سن جمعیت کنونی، در آینده‌ای نزدیک از هر سه ایرانی، یک نفر بیش از ۶۰ سال سن خواهد داشت و این تغییر جمعیتی در برخی استان‌ها مانند گیلان و مازندران با وضعیت «منفی» یا نزدیک به صفر روبه‌روست.
اما این موضوع، تنها محصول چالشهای اقتصادی نیست؛ چرا که آمارها حاکی ازآن است که در مناطق مختلف تهران نیز نرخ فرزندآوری متفاوت است و در مناطق مرفه شمال پایتخت نرخ فرزندآوری در سطح پایین‌تری نسبت به سایر مناطق آن قرار دارد.
از بحران تجرد و افزایش چشمگیر جمعیت مجرد بالای ۴۵ سال گرفته تا تغییر الگوهای اجتماعی، نشان میدهد که با مجموعه‌ای از چالشهای پیچیده روبرو هستیم و در این میان، بازگشت به اولویت‌های بنیادین همچون فراهم کردن بستر مناسب برای ازدواج جوانان، تنها راه نجات از سقوط به چاله جمعیتی بیان می‌شود…
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت،
درباره «پنجره جمعیتی» گفت: منظور از پنجره جمعیتی، تعداد افرادی است که در بازه سنی ۱۵ تا ۶۵ سال قرار دارند و به اصطلاح «نیروی مولد» نام دارند. اگر تعداد این افراد بیش از ۷۰ درصد جامعه باشد، آن جامعه در فاز پنجره «جمعیتی»، «سود» یا «فرصت» قرار دارد. این فاز اظهار می‌کند که ۷۰ درصد جامعه، افراد مولد هستند و میتوانند فعالیت‌های اجتماعی، اشتغال، پرداخت مالیات و حق بیمه داشته‌باشند.
وی ادامه داد: همچنین ۳۰ درصد دیگر جامعه نیز در دو طرف پنجره قرار دارند؛ یعنی اینکه کمتر از ۱۵ یا بیش از ۶۵ سال دارند و گروه «وابسته» نام دارند.
رضا سعیدی بیان کرد: سالمندان بالای ۶۵ سال، ۷ درصد جامعه را تشکیل می‌دهند که حدود ۵ میلیون نفر است. اگر تعریف سالمندی را بالای ۶۰ سال درنظرگرفت، حدود ۱۱ تا ۱۲ درصد سالمند داریم.
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره آغاز سالمندی تصریح کرد: سن آغاز سالمندی در کشورها متفاوت است؛ اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت، ۶۰ سال را مبنای سالمندی قرارداده، چرا که تغییرات فیزیولوژیکی در بدن اتفاق می‌افتد. تعریف اداره سلامت وزارت بهداشت، مبنای پزشکی دارد اما اداره کار و سازمان‌های اجتماعی، ۶۵ سال را مبنای سالمندی درنظر گرفته‌اند.
استاد تمام دانشگاه علوم‌پزشکی شهید بهشتی ادامه داد: در ارتباط با آغاز سن سالمندی در کشور اختلاف نظرهایی وجود دارد و این موضوع در دست بررسی قراردارد تا تعریف جامع‌تری ارائه‌دهند. هدف این است که به یک تعریف مشترک دست‌یابیم. شاید بتوان گفت که تعریف مشترک کار درستی نباشد؛ چرا کار تغییرات فیزیولوژیکی بدن برای پزشکی مبنا به شمار می‌رود ولی سن بازنشستگی برای نظام‌های اقتصادی مبنا به حساب می‌آید.
وضعیت نرخ باروری ایران
آغاز و پایان سن باروری
این فوق‌تخصص نوزادان درباره وضعیت نرخ‌باروری کشور نیز به ایسنا اظهار کرد: منظور از نرخ باروری کل “TFR” این است که به ازای هر زن که در سن باروری قراردارد، چند نوزاد در جامعه متولد می‌شود. براساس تعاریف جمعیت‌شناسی، ۱۵ تا ۴۹ سالگی، سن باروری به حساب می‌آید؛ بنابراین، تعداد نوزادانی که به ازای زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله متولد می‌شوند، نرخ باروری است. نرخ باروری، یکی از عوامل موثر بر جمعیت، کاهش یا افزایش و جوان یا سالمند شدن جمعیت است.
«اگر وارد سیاه‌چاله جمعیتی شویم، خروج از این وضعیت به سختی است؟» اظهار کرد: کشور می‌بایست برای این شرایط آماده باشد. «چاله جمعیتی» و «سیاه‌چاله جمعیتی» اصطلاح است؛ نکته مهم و اساسی این است که جامعه سالمند می‌شود
کاهش نرخ باروری ایران در گذر زمان
سعیدی با بیان اینکه نرح باروری در کشور طی دهه گذشته به طور کامل کاهشی بوده، توضیح داد: نرخ باروری ایران در دهه ۶۰ حدود ۶.۵ تا ۷ بود، یعنی به ازای هر زن که در سن باروری قرارداشت ۶ تا ۷ فرزند متولد میشد. میزان نرخ باروری در پایان سال گذشته حدود ۱.۳۵ است و به این معنا که به ازای هر زن که در سن باروری قراردارد، کمتر از ۱.۴ فرزند متولد شده است.
وضعیت نرخ جایگزینی برای ثبات جمعیت
این فوق‌تخصص نوزادان با بیان اینکه نرخ باروری کشور به شدت کاهشی است، تصریح کرد: اگر خواهان ثابت‌ماندن جمعیت کشور هستیم، می‌بایست «نرخ جایگزینی» ۲.۱ باشد؛ بنابراین اگر به ازای هر زن ۲.۱ فرزند متولد شود، جمعیت ثبات نسبی را سپری می‌کند و نسبت سالمند و جوان ثبات می‌یابد.
سیاه‌چاله جمعیتی چیست؟
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره «سیاه‌چاله جمعیتی» نیز به ایسنا توضیح داد: کشورهایی که وارد پنجره جمعیتی می‌شوند یعنی جمعیت افرادی که ۱۵ تا ۶۵ سال دارند به بیش از ۶۵ تا ۷۰ درصد می‌رسد، این کشورها از فرصت پنجره «طلایی» یا «سود» برخوردارند. جمعیت فعال میتواند فعالیت و نوآوری داشته باشد و سبب توسعه و پیشرفت جامعه شود. اگر جامعه به درستی برنامه‌ریزی کند و برای این افراد اشتغال‌زایی کند، این جمعیت یک فرصت برای سودآوری جامعه است.
چه زمانی فرصت پنجره باز جمعیتی به پایان می‌رسد؟
وی ادامه داد: پنجره جمعیتی طی سه تا چهار دهه بسته می‌شود؛ نصف بیش از این فرصت، در کشور سپری شده و حدود ۱۵ تا ۲۰ سال فرصت داریم و پنجره جمعیتی ۱۴۲۰ تا ۱۴۲۵ بسته می‌شود و فرصت را از دست می‌دهیم. براین اساس، مسئولان می‌بایست برنامه‌ریزی‌کنند تا گروه فعال سبب توسعه و پیشرفت کشور شوند.
افزایش جمعیت سالمندان در سال‌های آینده
سعیدی با بیان اینکه جامعه به سالمندی پای می‌گذارد، توضیح داد: طی چند دهه آینده، جمعیت عظیم جوان به جمعیت عظیم سالمند تبدیل می‌شوند و با یک جامعه سالمند مواجه می‌شویم. در حال حاضر، جمعیت سالمندان کشور حدود ۷ تا ۱۰ درصد است اما با افزایش سن جمعیت کنونی جوان و ورود آنها به سن ۶۰ و ۶۵ سالگی، جمعیت سالمندان به ۲۵ تا ۳۰ درصد می‌رسد. به عبارت دیگر، یک نفر از هر ۳ ایرانی بیش از ۶۰ تا ۶۵ سال دارد و جمعیت وابسته به شمار می‌رود.
بروز مشکلات با افزایش جمعیت سالمندان
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت ادامه داد: منظور از جمعیت وابسته این است که اشتغال ندارد و مالیاتی پرداخت نمی‌کند، حق بیمه نمی‌پردازد و با انواع بیماری‌های مزمن و مشکلات متعددی مواجه است. همچنین هزینه‌های بهداشتی و درمانی سنگینی در سنین سالمندی دارد و نیازمند کمک جامعه جوان است. جمعیت عظیم جوان در حال حرکت به سمت سالمندی است و می‌بایست به این موضوع بیاندیشیم، اگرچه کمی دیر شده است. براساس این شرایط، زیرساخت‌ها می‌بایست برای حمایت اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی و درمانی جمعیت سالمند در کشور ایجاد شود.
آیا خروج از سیاه‌چاله جمعتی ممکن است؟
استاد تمام دانشگاه علوم‌پزشکی شهید بهشتی در پاسخ به پرسش «اگر وارد سیاه‌چاله جمعیتی شویم، خروج از این وضعیت به سختی است؟» اظهار کرد: کشور می‌بایست برای این شرایط آماده باشد. «چاله جمعیتی» و «سیاه‌چاله جمعیتی» اصطلاح است؛ نکته مهم و اساسی این است که جامعه سالمند می‌شود. در حال حاضر، حدود ۵ میلیون سالمند بالای ۶۵ سال و حدود ۱۰ میلیون سالمند بالای ۶۰ سال در کشور حضور دارند و با جمعیت عظیم جوان مواجه هستیم که توانایی حمایت از جمعیت سالمند را دارند.
وضعیت هرم جمعیتی در سال‌های آینده
وی ادامه داد: شرایط و «هرم جمعیتی» در دو دهه آینده تغییر می‌کند؛ در حال حاضر، جمعیت جوان در قاعده بزرگ و جمعیت سالمند در نوک هرم جمعیتی قرار دارند. در دو دهه آینده، هرم جمعیتی در وهله نخست به «استوانه» تبدیل می‌شود و تعداد جمعیت سالمند و جوان یکسان است؛ سپس شکل هرم نسبت به شرایط کنونی تغییر می‌کند؛ یعنی جوانان جمعیت کمی دارند و در قاعده هرم با جمعیت سالمند مواجه هستیم. این شرایط را می‌توانید با هر نامی مانند «چاله جمعیتی» یا «سیاه‌چاله جمعیتی» نامگذاری کرد.
نرخ تورم در کشور بسیار زیاد است و درگیر مسائل متعدد هستیم؛ با وجود این شرایط، در ۳۲ شهرستان نرخ TFR بالای ۲.۵ است
سعیدی درباره تاثیر کاهش جمعیت جوان بر زادوولد گفت: به طور طبیعی، هنگامی که جمعیت جوان کاهش می‌یابد؛ میزان زادوولد نیز کم می‌شود؛ مگراینکه نرخ باروری کل افزایش یابد و به زمان‌هایی بازگردد که ۴ تا ۵ فرزند به ازای هر زن متولد شوند.
میزان مرگ و تولد در سال گذشته
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره میزان فرزندآوری در ایران تصریح کرد: براساس آخرین آمار و ارقام، میزان TFR حدود ۱.۳۵ است. اعداد بیان می‌کنند ۸۹۲هزار ولادت و حدود ۴۵۱هزار مرگ طی سال گذشته داشته‌ایم؛ هنگامی که تعداد متولدان سال گذشته از افراد فوت‌شده را کم کنیم، به این نتیجه می‌رسیم که حدود ۴۵۰هزار نفر به جمعیت کشور اضافه شده است.
دو تولد به ازای هر مرگ
وی ادامه داد: اگرچه جمعیت اضافه شده اما روند رشد جمعیت کاهشی است یعنی میزان افزایش جمعیت در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال گذشته بیشتر بود. همچنان به ازای هر مرگ، دو تولد در کشور داریم و به رشد جمعیت صفر یا منفی نرسیده‌ایم. کشورهایی مانند لهستان و ایتالیا به رشد جمعیت منفی رسیده‌اند و تعداد مرگ‌ومیر نسبت به تولد در این کشورها بیشتر است.
سبقت مرگ از میزان تولد در برخی استان‌ها
این فوق‌تخصص نوزادان با بیان اینکه برخی استان‌ها میزان مرگ‌ومیر بیشتری نسبت به تولد دارند، توضیح داد: به طور مثال، میزان مرگ‌ومیر نسبت تولد در استان گیلان بیشتر است. این شرایط در برخی استانهای دیگر متفاوت است یعنی میزان تولد بیشتری نسبت به مرگ‌ومیر دارند. وضعیت تهران منفی نیست اما استانهای گیلان، مازندران و البرز در وضعیت «منفی»، «صفر» یا «نزدیک به منفی» قرار دارند.
وضعیت فرزندآوری در مناطق ۲۲گانه تهران
سعیدی درباره وضعیت فرزندآوری در مناطق ۲۲گانه تهران نیز اظهار کرد: وضعیت فرزندآوری در مناطق تهران به طور کامل متفاوت است. مناطق شمال تهران نسبت به مناطق جنوب شهر TFR پایین‌تری دارند؛ بنابراین به عبارت دیگر، عوامل اقتصادی صرفا عامل فرزندآوری به حساب نمی‌آید.
نقش عوامل فرهنگی بر فرزندآوری
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره عوامل موثر بر فرزندآوری توضیح داد: نقش عوامل ارزشی و فرهنگی نسبت به مسائل اقتصادی و سیاسی مهم‌تر است. نگرش‌ها در گذر زمان تغییر کرده؛ به نحوی که افراد برای ازدواج تمایلی ندارند، دیر ازدواج می‌کنند یا تمایلی برای فرزندآوری ندارند. این مسائل در شهرهای مرفه‌تر، بیشتر دیده می‌شود و شهرهایی که همچنان سنت‌های گذشته رواج دارد، سن ازدواج پایین‌تر است و زودتر صاحب فرزند می‌شوند و فرزندان بیشتری دارند.
فاصله میان تمایل فرزندآوری و فرزندآوری
این فوق‌تخصص نوزادن درباره تمایل به فرزندآوری در ایران توضیح داد: براساس نتایج پیمایشی که در سال گذشته انجام شده، میزان تمایل به فرزندآوری ۲.۶ است. تمایل خانواده‌ها برای فرزندآوری به طور میانگین ۲.۶ به شمار می‌رود اما میزان فرزندآوری ۱.۵ فرزند است که دلیل مسائل و مشکلات از یک فرزند صرف‌نظر می‌کنند.
و اما بسته‌های تشویقی دولت
وی درباره اثرگذاری بسته‌های تشویقی بر فرزندآوری به ایسنا توضیح داد: ارائه بسته‌های مشوق مالی تا حدودی در تمام کشورها امتحان شده؛ به طور طبیعی نمی‌توان ارائه این بسته‌ها را بدون تاثیر قلمداد کرد اما نباید تصور کرد که حلال مشکلات هستند. ارائه بسته‌های تشویقی از ۵هزار تا ۱۰هزار دلار برای تولد فرزندان در کشورها وجود دارد و برخی کشورها نیز نسبت به پرداخت مستمری اقدام می‌کنند. برخی کشورها نیز در مسیر رایگان شدن برخی خدمات مانند مهدکودک رایگان تا ۲ یا ۵ سال گام برداشته‌اند.
این پزشک ادامه داد: به طور قطع، مشوق‌های مالی بر فرزندآوری اثرگذار است اما هیچ کشوری نتوانسته است مشکل کاهش جمعیت را با مشوق‌هایی از این دست حل کند. هیچ کشوری با هیچ سیاستی نتوانسته است روند کاهش نرخ فرزندآوری را به بالای سطح جانشینی برساند. کشورها توانسته‌اند روند کاهشی را تا حدودی متوقف کنند اما همچنان به ازای ۲ فرزند به ازای هر زن در سن باروری نرسیده‌اند.
سعیدی گفت: سیاستهای افزایش جمعیت در ده‌ها کشور را مورد مطالعه قرار داده‌ایم و تقریبا هیچ کشوری در سیاستهای خود موفق نبوده است. موفقیت‌های کشورها نسبی بوده و روند کاهش را کم کرده‌اند یا تاحدودی افزایش داده‌اند اما به حد مدنظر دست نیافته‌اند. بر همین اساس، در مسیر سیاستهای دیگر مانند مهاجرپذیری گام برداشته‌اند. به طور قطع، مشوق‌ها می‌بایست ارائه شود اما اکتفا به مشوق‌های مالی یک راهکار غلط است و زیرساخت‌ها می‌بایست درست و قوانین اصلاح شوند.
نرخ TFR بالای ۲.۵ در ۳۲ شهرستان
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با بیان اینکه نیازمند کار فرهنگی در زمینه فرزندآوری هستیم، تصریح کرد: نرخ تورم در کشور بسیار زیاد است و درگیر مسائل متعدد هستیم؛ با وجود این شرایط، در ۳۲ شهرستان نرخ TFR بالای ۲.۵ است؛ یعنی هر زن ۲.۵ فرزند به دنیا می‌آورد و بالای سطح جانشینی قرار دارند و جمعیت این شهرها جوان باقی‌می‌ماند. این در حالی است که سایر شهرستان‌ها افت کرده‌اند.
کار فرهنگی، حرف اول را در حوزه جمعیت می‌زند
سعیدی با بیان اینکه «کار فرهنگی» حرف اول را در فرزندآوری می‌زند، توضیح داد: کسانی که فرزندآوری اعتقاد دارد یا نظام ارزشی و فکری او به نحوی است که فرزند یک نعمت الهی و برکت خانه است، صاحب فرزند می‌شود.
ازدواج، حق طبیعی و الهی است
وی درباره مولفه مهم و اثرگذاری در حوزه فرزندآوری گفت: صاحب جایگاه حقوقی هستم و مواردی که قانون لحاظ شده اجرا می‌کنم. براساس دیدگاه شخصی خود معتقدم «ازدواج»، «ازدواج» و «ازدواج» سه اولویت اصلی در زمینه جمعیت است. اگر ازدواج جوانان را درنیابیم، جامعه آسیب بسیار زیادی می‌بیند. ازدواج یک حق طبیعی و الهی است و جامعه می‌بایست بستر ازدواج جوانان را فراهم کند و می‌بایست در این زمینه بسیار سرمایه‌گذاری کنیم.
تجرد قطعی چیست؟
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت درباره جمعیت جوان مجرد گفت: در حال حاضر، میزان جمعیت جوان مجرد بالای ۲۰ سال حدود ۱۲ میلیون نفر و تعداد افراد مجرد بیش از ۴۵ سال نیز یک میلیون و ۲۰۰هزار نفر است. افراد مجرد بالای ۴۵ تا ۵۰ سال نیز به سن تجرد قطعی رسیده‌اند و بعید بنظر می‌رسد ازدواج کنند. حدود یک تا یک‌ونیم درصد در ۳۰ تا ۴۰ سال گذشته به ۴۵ تا ۵۰ سال می‌رسیدند و مجرد بودند؛ این در حالی است که طی این روزها ۲۵ درصد افراد مجرد به سنین ۴۵ تا ۵۰ سال می‌رسند. موضوعی که بسیار بد قلمداد می‌شود. وبنابراین باید در زمینه ازدواج جوانان و فراهم کردن بستر آن کار کرد و آن را جدی گرفت.
