بازار کسب و کار– سرویس اقتصادی: هفتم اکتبر، روز جهانی پنبه، فرصتی برای توجه دوباره به محصولی است که تنها یک کالای کشاورزی نیست؛ پنبه حلقه‌ای مهم در زنجیره‌ای گسترده از کشاورزی، صنایع نساجی، اشتغال و تجارت به شمار می‌رود.
پنبه از دیرباز با زندگی و اقتصاد میلیون‌ها کشاورز در سراسر جهان گره خورده است. از دانه‌ای که در خاک کاشته می‌شود تا الیافی که سرانجام به نخ و پارچه تبدیل می‌شود، زنجیره تولید پنبه می‌تواند برای جوامع روستایی و صنایع وابسته ارزش اقتصادی قابل‌توجهی ایجاد کند. به همین دلیل، این محصول در بسیاری از کشورهای تولیدکننده با عنوان «طلای سفید» شناخته می‌شود.
اما روز جهانی پنبه تنها فرصتی برای بزرگداشت این محصول نیست؛ بلکه یادآوری چالش‌های پیش روی صنعت پنبه نیز هست. کاهش سطح زیرکشت، تغییرات اقلیمی، کمبود آب، افزایش هزینه‌های تولید، نوسان قیمت‌ها و سیاست‌های وارداتی و حمایتی، از جمله مسائلی هستند که آینده تولید پنبه را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
در ایران نیز پنبه روزگاری جایگاه ویژه‌ای در اقتصاد کشاورزی داشت. گلستان یکی از مهم‌ترین مناطق پنبه‌خیز کشور بود و مزارع سفیدپوش آن بخشی از سیمای کشاورزی شمال ایران را شکل می‌دادند. با این حال، طی سال‌های گذشته سطح زیرکشت این محصول در استان کاهش یافت و بسیاری از کشاورزان به سراغ محصولاتی مانند شالی، گندم و کلزا رفتند.
در دهه ۱۳۵۰، استان گلستان با بیش از ۱۸۰ هزار هکتار سطح زیر کشت پنبه به “سرزمین طلای سفید” مشهور بود. امروزه این رقم به حدود ۱۰ هزار هکتار کاهش یافته است.
این افت به این معناست که پنبه که زمانی بخش مهمی از اقتصاد کشاورزی گلستان بود، به‌تدریج جای خود را به محصولاتی مانند شالی، گندم و کلزا داده است. عواملی مانند کاهش صرفه اقتصادی کشت پنبه، هزینه‌های تولید، مشکلات تأمین نهاده، نوسان قیمت، سیاست‌های واردات، ضعف یا بی‌ثباتی حمایت‌های دولتی و رقابت با محصولات دیگر می‌توانند در این تغییر الگوی کشت نقش داشته باشند.
رونق کشت پنبه و کارخانه های پنبه پاک کنی در گلستان بعد ها به دلیل بالا بودن هزینه های تولید، طولانی بودن دوره رشد گیاه (هشت ماه)، پایین بودن قیمت خرید و حمایت ضعیف از تولیدات داخلی رو به کاهش رفت، اما چند سالی است که تلاش ها برای احیای کشت آن دوباره پا گرفته اما همچنان فعالان اقتصادی این حوزه معتقدند که تا زمانی که واردات ان ادامه داشته باشد کشت این محصول رو نق نخواهد گرفت.
تبدیل کارخانه داران به دلالان پنبه
رئیس هیأت مدیره صندوق پنبه کشور صفر بودن تعرفه واردات «پنبه» را عامل واردات بی‌رویه این محصول به کشور دانست و افزود: در نتیجه این سیاست، بسیاری از کارخانه‌داران به دلالان پنبه تبدیل شده‌اند.
اسدالله پاک‌سرشت، با اشاره به اینکه مشکل ما کم توجهی وزارت کشاورزی به واردات پنبه است، اظهار کرد: وزارت کشاورزی از تولیدات داخلی به ویژه تولید پنبه هیچ‌گونه حمایتی ندارد.
وی سهولت اخذ مجوز از سوی مسئولان را عامل هجوم آوردن کارخانه‌داران به واردات پنبه دانست و افزود: برای واردات پنبه دولت ارز نیمایی و ارزان قیمت در اختیار واردکنندگان قرار می‌دهد، در صورتی که برای حمایت از تولیدکنندگان پنبه کشور، باید واردات پنبه با ارز آزاد انجام شود.
دبیر انجمن صنایع پنبه استان گلستان ادامه داد: به جز پنبه استان گلستان که کیفیت مطلوبی دارد، نظارت جهاد کشاورزی بر تولید پنبه کشور ضعیف بوده و پنبه داخلی کیفیت لازم را ندارد.
وی بالا بودن ضایعات پنبه داخلی و کاهش یکنواختی الیاف داخلی نسبت به الیاف وارداتی را از مشکلات پنبه تولیدی کشور برشمرد و افزود: علاوه بر این درصد الیاف کوتاه پنبه تولیدی کشور ما نسبت به پنبه وارداتی بیشتر است.
رئیس هیأت مدیره صندوق پنبه کشور با اشاره به اینکه نساجی که ظرفیت سالانه آن ۲ هزار تن است، ۴۰ هزار تن پنبه وارد می‌کند و این نامعادله هیچ معنایی به جز رانت ندارد، افزود: با این واردات بی‌رویه برخی کارخانه داران نساجی به جای تولید به دلال پنبه تبدیل شده‌اند که باید جلوی آن گرفته شود.
نیازمند تغییر نگاه حاکمیت به توسعه پنبه هستیم
رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی گرگان نیز اظهار کرد: نبه تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ بلکه به دلیل نقش آن در ایجاد اشتغال، شکل‌دهی به تناوب مناسب کشت، تأمین مواد اولیه صنایع وابسته و فعال‌سازی زنجیره‌های تولید و فرآوری پس از برداشت، از جایگاهی مهم در اقتصاد کشاورزی برخوردار است و می‌توان آن را یکی از محصولات راهبردی و اشتغال‌آفرین دانست.
سید هامان هاشمی بیان کرد: استان گلستان از دیرباز به عنوان «سرزمین طلای سفید» شناخته شده است و احیای جایگاه پنبه در این استان می‌تواند علاوه بر رونق تولید، زمینه‌ساز ایجاد اشتغال، تقویت صنایع وابسته، افزایش ارزش افزوده و حرکت در مسیر توسعه اقتصادی استان و کشور باشد.
نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران با اشاره به وضعیت کشت پنبه در گلستان گفت: تا زمانی که نگاه حاکمیت به پنبه تغییر نکند، اتفاق جدی و مطلوبی در این حوزه رخ نخواهد داد.
هاشمی تصریح کرد: در کشورهای پیشرفته، ارزش واقعی پنبه صرفاً در مرحله تولید کشاورزی تعریف نمی‌شود، بلکه با حمایت از کشاورز و پرداخت یارانه و سیاست‌های حمایتی، زمینه ایجاد ارزش افزوده در حلقه‌های بعدی زنجیره یعنی فرآوری، صنعت و پوشاک فراهم می‌شود.
وی ادامه داد: در کشور ما سال‌هاست پنبه در رقابت با سایر محصولات زراعی قرار گرفته، در حالی که این محصول باید از منظر اشتغال، ایجاد ارزش افزوده، توسعه صنایع پایین دستی، تعاون روستایی، افزایش عملکرد، اصلاح خاک و مدیریت آب مورد ارزیابی قرار گیرد.
هاشمی تأکید کرد: درخواست ما این است که با حضور مسئولان ملی، رویکرد حاکمیت نسبت به پنبه به‌طور اساسی تغییر کند، چراکه ادامه وضعیت فعلی نمی‌تواند آینده مطلوبی را برای این محصول رقم بزند.
وی یکی دیگر از موضوعات مهم را سیاست‌های آبی و قیمت‌گذاری آب عنوان کرد و گفت: دولت چهاردهم به‌درستی موضوع ناترازی آب و سیاست‌های آبی را مورد توجه قرار داده است، اما این سیاست‌ها باید در الگوی کشت و قیمت‌گذاری محصولات نیز خود را نشان دهد.
نباید صرفا نگاه کشاورزی به پنبه داشت
نایب رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران افزود: امروز در برخی مناطق کشور، قیمت آب به دلیل شرایط خاص و هزینه‌های تأمین، متفاوت است و حتی برای تأمین آب برخی مناطق هزینه‌های سنگینی از منابع ملی پرداخت می‌شود بنابراین باید هزینه واقعی و ارزش اقتصادی آب در تصمیم‌گیری درباره الگوی کشت محصولات نیز مورد توجه قرار گیرد.
هاشمی گفت: در کشت شالی و پنبه، مصرف آب قابل توجه است و لازم است قیمت آب و ارزش اقتصادی آن در سیاست‌گذاری‌ها دیده شود تا وزارت جهاد کشاورزی بتواند با ایجاد مزیت اقتصادی، الگوی کشت مناسب را در استان‌ها توسعه دهد.
وی با اشاره به ظرفیت‌های زیست‌محیطی کشت پنبه در گلستان اظهار کرد: توسعه پنبه نباید صرفاً با نگاه کشاورزی دنبال شود، بلکه باید پیوند آن با مسائل اجتماعی، منابع طبیعی، محیط زیست و اشتغال نیز مورد توجه قرار گیرد.
هاشمی با اشاره به سابقه گسترده کشت پنبه در گلستان بیان کرد: در دوران طلایی کشت پنبه، سطح زیرکشت این محصول در استان به حدود ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار هکتار می‌رسید و در واقع در بخشی از سال، سطح گسترده‌ای از اراضی استان تحت پوشش این محصول قرار داشت.
هزینه تولید پنبه برای کشاورز بالاست
رئیس مؤسسه تحقیقات پنبه کشور با بیان اینکه گلستان از ظرفیت بالایی در تولید پنبه برخوردار است، گفت: نبود زنجیره کامل ارزش پنبه در استان موجب شده بخش قابل توجهی از ارزش افزوده این محصول در مراحل فرآوری، تولید نخ، پارچه و پوشاک ایجاد شود اما سهم تولیدکننده و استان از این ارزش افزوده محدود بماند.
قربان قربانی اظهار کرد: زنجیره ارزش پنبه از تولید آغاز می‌شود و هرچه این محصول در مراحل مختلف فرآوری پیش می‌رود، ارزش افزوده آن افزایش پیدا می‌کند، اما در استان گلستان این زنجیره به‌صورت کامل شکل نگرفته است.
وی افزود: در حالی که پنبه خام با قیمت مشخصی خریداری می‌شود، با تبدیل آن به نخ، پارچه و در نهایت پوشاک، ارزش اقتصادی محصول به شکل قابل توجهی افزایش می‌یابد و بیشترین فاصله قیمتی و ارزش افزوده نیز در حلقه‌های پایانی زنجیره ایجاد می‌شود.
قربانی با اشاره به اهمیت تعیین قیمت مناسب برای پنبه تصریح کرد: هزینه تولید پنبه برای کشاورز بالاست و اگر قیمت خرید متناسب با هزینه‌های تولید تعیین نشود، انگیزه کشاورزان برای ادامه کشت کاهش پیدا می‌کند؛ موضوعی که می‌تواند به کاهش بیشتر سطح زیرکشت پنبه در استان گلستان منجر شود.
رئیس مؤسسه تحقیقات پنبه کشور با اشاره به ظرفیت بالای این محصول در ایجاد ارزش افزوده و اشتغال گفت: پنبه محصولی است که می‌تواند به ده‌ها فرآورده مختلف تبدیل شود و اگر از یک هکتار زمین به‌طور میانگین سه تن پنبه برداشت شود، ظرفیت تولید حدود ۲۵۰۰ پیراهن یا حدود ۳۰۰۰ شلوار از محصول آن وجود دارد.
وی ادامه داد: این ارقام نشان می‌دهد که پنبه تنها یک محصول کشاورزی نیست، بلکه می‌تواند یک زنجیره گسترده اقتصادی و صنعتی را شکل دهد و در مراحل مختلف آن برای نیروی کار و سرمایه‌گذاری فرصت ایجاد کند.
قربانی خاطرنشان کرد: اگر زنجیره ارزش پنبه از مزرعه تا صنایع نساجی و پوشاک در استان شکل بگیرد، بخش قابل توجهی از ارزش افزوده ایجادشده می‌تواند در داخل استان باقی بماند و به رونق اقتصادی، ایجاد اشتغال و تقویت تولید کمک کند.
وی با اشاره به ظرفیت‌های موجود در گلستان گفت: در حال حاضر دو کارخانه مرتبط با فرآوری پنبه در استان وجود دارد، اما برای بهره‌گیری کامل از ظرفیت پنبه گلستان، توسعه صنایع پایین‌دستی و تکمیل حلقه‌های زنجیره ارزش ضروری است.
رئیس مؤسسه تحقیقات پنبه کشور تأکید کرد: سیاست‌گذاری در حوزه پنبه باید به گونه‌ای باشد که هم تولیدکننده از قیمت مناسب برخوردار شود و هم زمینه برای سرمایه‌گذاری در صنایع فرآوری و نساجی فراهم شود؛ چراکه بدون شکل‌گیری این زنجیره، بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی پنبه بلااستفاده خواهد ماند.
صندوق تخصصی پنبه؛ راهی برای بازگشت «طلای سفید» به مزارع گلستان
یکی از راهکارهایی که می‌تواند به احیای کشت پنبه در گلستان کمک کند، تشکیل صندوق تخصصی محصول پنبه است؛ صندوقی که با مشارکت دولت، تشکل‌های کشاورزی، کارخانه‌های پنبه‌پاک‌کنی و صنایع مرتبط شکل بگیرد و حمایت‌های مالی و اجرایی از پنبه‌کاران را به‌صورت هدفمند دنبال کند.
در چنین مدلی، حمایت دولت صرفاً به پرداخت یارانه یا تعیین قیمت خرید محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند مجموعه‌ای از نیازهای کشاورز را پوشش دهد؛ از تأمین بذر و نهاده باکیفیت و تسهیلات کم‌بهره گرفته تا بیمه محصول، جبران بخشی از خسارت‌ها، حمایت از مکانیزاسیون، تضمین خرید و کمک به توسعه بازار فروش پنبه.
تشکیل صندوق تخصصی می‌تواند یک مزیت مهم دیگر نیز داشته باشد؛ یعنی حمایت از تولید از مزرعه تا کارخانه. اگر منابع صندوق به شکلی طراحی شود که هم کشاورز و هم صنایع فرآوری از آن منتفع شوند، زنجیره تولید پنبه تقویت خواهد شد و وابستگی میان تولیدکننده و بازار مصرف افزایش می‌یابد.
از سوی دیگر، وجود چنین صندوقی می‌تواند بخشی از نگرانی کشاورزان درباره ریسک اقتصادی کشت پنبه را کاهش دهد. کشاورزی زمانی به سمت یک محصول بازمی‌گردد که از تأمین نهاده، هزینه تولید، بازار فروش و بازگشت سرمایه اطمینان بیشتری داشته باشد.
بنابراین، صندوق تخصصی پنبه می‌تواند از یک «حمایت مقطعی» فراتر رفته و به ابزار سیاست‌گذاری و پشتیبانی پایدار از زنجیره پنبه تبدیل شود؛ مدلی که در صورت طراحی دقیق، می‌تواند زمینه بازگشت تدریجی پنبه به مزارع گلستان و احیای دوباره جایگاه این استان در تولید «طلای سفید» را فراهم کند.
