بازار کسب و کار- سرویس جامعه: خلیج گرگان در سال ۱۳۵۴ به همراه تالاب میانکاله و لپوی زاغمرز (در استان‌های گلستان و مازندران) به عنوان نخستین مجموعه تالاب بین‌المللی جهان در فهرست تالاب‌های کنوانسیون رامسر به ثبت رسید.
وسعت خلیج گرگان حدود ۴۰۰ کیلومتر مربع و کم عمق است به طوری که با در نظر گرفتن بالاآمادگی آب، حداکثر عمق آن به ۴ متر می‌رسد و از غرب به شرق تا حوالی ضلع جنوبی آشوراده به عمق آب افزوده میشود.
اکولوژی خلیج گرگان تحت تأثیر دریای خزر، رودهای مجاور و شبه جزیره میانکاله قرار گرفته‌است که رشد و تکثیر آبزیان، ماهیان استخواندار و ماهیان غضروفی و جذب پرندگان مهاجر زمستانی نقش مهمی دارد.
از سال ۱۴۰۰ و با پسروی شدید و کاهش وردی آب از کانال‌های خزینی و آشور و همچنین بسته شده الگا توسط روسیه زمینه خشک شدن خلیج گرگان را افزایش داد و اگر چه کارزارهای زیادی برای ممانعت و جلوگیری از پسروی صورت گرفت اما نتیجه بخش نبود و تا به امروز وضعیت این اکوسیستم حیاتی دریای خزر همچنان نگران کننده‌تر شده است.
با ثبت این خلیج به همراه تالاب میانکاله و لپو زاغمرز به عنوان نخستین مجموعه تالاب بین‌المللی جهان در کنوانسیون رامسر در سال ۵۴ اهمیت این زیستگاه بر همه روشن شد. اما از چند سال گذشته این خلیج ۴۰۰ کیلومترمربعی که در جنوب شرقی دریای خزر واقع شده با خطر خشکی روبه‌روست. کارشناسان تغییر اقلیم و گرمایش جهانی برداشت بی‌رویه از سفره‌های آبی اطراف خلیج، کاهش بارندگی و افزایش تبخیر را مهمترین دلایل خشکیدگی این خلیج به شمار آورده‌اند.
همین مشکلات و افزایش سطح خشکی خلیج گرگان و میانکاله در چند سال گذشته، دلیلی بود تا سازمان محیط‌زیست به میدان بیاید و هماهنگی‌های استانی هم برای اجرایی شدن آن صورت گیرد.
در زمان استانداری مناف هاشمی مجوز احیای خلیج گرگان گرفته شد تا به سمت عملیاتی شدن برود. در همان زمان یکی از طرح‌های احیای خلیج گرگان انتقال آب دریای خزر به خلیج بود و پس از آن هم «میرمحمد غراوی» معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار گلستان وقت به باشگاه خبرنگاران جوان گفته بود که: خلیج گرگان در وضعیت بحرانی قرار دارد و مهمترین راه احیای آن تبادل آب بین دریا و خلیج است چراکه آب رودخانه‌ها از جمله گرگان‌رود، قره سو و نکارود برای علاج‌بخشی خلیج کافی نیست و نمی‌تواند کمبود آب را جبران کند.
اواخر مهرماه ۹۹ محمدرضا کنعانی مدیرکل محیط‌زیست گلستان در این باره اعلام کرد: نتیجه مطالعات مرکز ملی اقیانوس‌شناسی در خصوص لایروبی کانال‌های منتهی به دریای خزر در کارگروه تخصصی احیای خلیج گرگان بررسی و برای تصویب نهایی و ابلاغ به ستاد ملی هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور ارسال شده است.
به گفته او، مرکز لایروبی کانال‌های خزینی، چپاقلی و آشوراده است و در این مطالعات بررسی شد که لایروبی کدام کانال‌ها بیشترین تاثیر را خواهد گذاشت. البته کارشناسان این مرکز تاکید کردند که این لایروبی‌ها در کمیت آب خلیج نقشی ندارد ولی به خودپالایی آب خلیج کمک می‌کند.
در همان زمان مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب‌های سازمان محیط زیست در سال ۱۴۰۰ عنوان کرد که با وجود تصویب بودجه برای احیای خلیج گرگان هنوز مبلغی برای اجرای این طرح تخصیص داده نشده است.
آرزو اشرفی‌زاده اظهار کرد: هنوز مبلغی برای اجرای این طرح تخصیص داده نشده است و پیگیری‌های سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان بنادر بی‌نتیجه بوده است .همچنین اجرایی شدن سایر برنامه‌های این طرح در دست پیگیری است.
رویایی که سرانجام نداشت
پس از گیرودارهای فراوان در زمان ریاست شهید رییسی بر دولت سیزدهم و بازدید وی از خلیج گرگان دستور ویژه‌ای برای ادامه اجرای پروژه احیا صادر شد که در همان زمان هم اجرای آن مورد انتقاد بسیاری از کارشناسان بود.
در راستای این دستور طرح لایروبی کانال آشور به جد آغاز شد و با ترک تشریفات اداری و با ورود قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا عملیات رسوب‌برداری از کانال آشوراده آغاز شد تا حیات به خلیج گرگان برگردد.
طی ماه‌‌ها تلاش و پیگیری مستمر دولت و مشارکت قرارگاه خاتم الانبیاء لایروبی کانال‌های ارتباطی به ویژه کانال آشوراده انجام و خلیج گرگان احیا شد و در اول آذر ماه امسال رهاسازی آب دریا به سمت خلیج از طریق کانال آشوراده اتفاق افتاد.
در همان زمان با لایروبی ۱۱ کیلومتر از کانال آشور، اتصال خلیج گرگان به دریای خزر برقرار شد تا مسیر ورود ۱.۵ میلیارد مترمکعب آب دریا به این پهنه آبی هموار شود.
در مدت زمان کوتاه بازگشایی کانال آشوراده، اعلام شد که سطح آب خلیج گرگان تا حد قابل توجهی بالا آمده است و حدود ۴۰۰ متر آب دریای خزر به سمت ساحل بندرگز پیشروی کرد و سطح آب خلیج در پای اسکله چوبی بندرگز نسبت به یک ماه گذشته حدود ۶۵ سانتی‌متر افزایش داشته است.
تنها یکسال از بازگشایی کانال و پمپاژ آب به خلیج گرگان نگذشت که با شهادت رییس دولت سیزدهم و ریاست مسعود پزشکیان بر نهاد ریاست جمهوری در دولت چهاردهم، مجدد نگرانی‌ها از عقب نشینی آب خلیج و خطر خشک شدن آن شدت گرفت.
به گونه‌ای که طهماسبی استاندار گلستان، با هشدار نسبت به عواقب عدم اقدام سریع برای احیای خلیج، این پروژه را حیاتی دانست و اذعان کرد که در صورت بی‌توجهی، خلیج گرگان می‌تواند سرنوشتی مشابه دریاچه ارومیه را تجربه کند.
خلیج اعتبار دائمی نیاز دارد
وی در ۲۲ بهمن امسال این موضوع را به‌عنوان یک ضرورت اکولوژیکی و اقتصادی مطرح کرد و گفت: خلیج گرگان به‌عنوان یکی از اکوسیستم‌های منطقه‌ای استان، نه تنها به‌عنوان منبع طبیعی، بلکه به‌عنوان موتور اقتصادی و زیست‌محیطی، نقش حیاتی دارد.
علی‌اصغر طهماسبی اظهار کرد: این اکوسیستم نه تنها به‌عنوان یک منبع طبیعی، بلکه به‌عنوان یک جاذبه گردشگری و منبع کشاورزی، اهمیت دارد.
وی بیان کرد: نجات این پهنه آبی به دخالت همیشگی دولت با تخصیص اعتبار دائمی احتیاج دارد که اجرای آن نه تنها به بازگرداندن جریان آب به خلیج کمک خواهد کرد، بلکه به کاهش ۴۰ درصدی گرد و غبار، بازیابی زیست‌بوم‌های طبیعی و افزایش عملکرد کشاورزی در مناطق مجاور منجر خواهد شد.
استاندار گلستان با اشاره به مصوبه نهاد ریاست جمهوری در تاریخ ۱۵ دی امسال مبنی بر استقرار دستگاه لایروب در خلیج گرگان اظهار کرد: طبق این مصوبه، سازمان بنادر و کشتیرانی متعهد به اجرای این طرح شده اما تاکنون اقدام عملی ملموسی انجام نشده است.
طهماسبی با تأکید بر اینکه ترک فعل فقط برای کارشناسان نیست و مدیران نیز باید پاسخگوی آن باشند، گفت: علاج‌بخشی خلیج گرگان برای استان گلستان در اولویت است و باید همانند دغدغه‌ای که برای نجات دریاچه ارومیه وجود دارد، برای خلیج گرگان نیز در سطح ملی پیگیری شود.
در همین رابطه معاون اول رئیس‌جمهور هم با انتقاد از برخورد شعاری با آبخیزداری و آبخوان‌داری، گفت: احیای خلیج گرگان و تالاب میانکاله برای کشورمان یک موضوع حیثیتی است.
فقدان مدیریت واحد و مرکزی برای اجرای طرح جامع نجات خلیج
نماینده غرب گلستان در مجلس نیز با انتقاد از نبود مدیریت واحد و مرکزی برای اجرای طرح جامع نجات خلیج و تالاب میانکاله گفت: همه چیز به مطالعات بی‌پایان منوط شده و دستگاه‌ها یکدیگر را مقصر می‌دانند.
عبدالجلال ایری لایروبی کانال آشوراده را بر اساس مطالعات سازمان محیط زیست بهترین اقدام دانست و افزود: این اقدام شوری را بیش از ۵۰ درصد کاهش داد اما بدون پمپاژ آب تازه از بالادست، مشکل حل نمی‌شود.
وی ایده‌آل را ورود آب شیرین با شوری زیر ۲۰ واحد دانست و گفت: حتی آب با شوری ۲۰ هزار واحد دریای خزر هم قابل قبول است.
خطر جدی تبدیل ۶۰ هزار هکتار پهنه آبی به کانون ریزگرد شور
مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان هم با ارائه آمار دقیق از پایش‌های سالانه گفت: در شهریور ۱۴۰۲ پیش از لایروبی کانال آشوراده، شوری آب خلیج در برخی نقاط به بالای ۵۰ گرم در لیتر رسیده بود اما پس از تکمیل عملیات در آبان همان سال، این عدد تا پایان آذر به کمتر از ۲۸ گرم در لیتر کاهش یافت و این نشان داد ارتباط مستقیم با دریای خزر تأثیر فوری و چشمگیری دارد.
قدیر حسن‌زاده افزود: در سال ۱۴۰۳ با کاهش مجدد تراز آب خزر و نبود لایروبی جدید، شوری دوباره به ۳۲ تا ۳۳ گرم در لیتر رسیده و این روند صعودی ادامه دارد.
وی تأکید کرد: ایده‌آل برای احیای کامل، ورود آب شیرین با شوری زیر ۲۰ هزار واحد از رودخانه‌های بالادست است اما در شرایط فعلی حتی تأمین آب با شوری ۲۰ هزار واحد دریای خزر نیز می‌تواند حیات خلیج و تالاب میانکاله را حفظ کند.
مدیرکل محیط زیست گلستان با اشاره به خطر جدی تبدیل ۶۰ هزار هکتار پهنه آبی به کانون ریزگرد شور گفت: همه دستگاه‌های اجرایی باید هماهنگ شوند و خلیج گرگان را به‌عنوان اولویت ملی پیگیری کنند تا از تکرار تجربه دریاچه ارومیه و تالاب گاوخونی در گلستان جلوگیری شود.
سال گذشته احمد رضا لاهیجان زاده، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: اگر پمپاژ درست و برنامه حفاظتی از جمله لایروبی در تالاب میانکاله و خلیج گرگان مطابق برنامه انجام نگیرد، ما در سال ۱۴۰۸ تا ۱۴۱۰ کل خلیج گرگان را از دست خواهیم داد.
این نگرانی ها و پیگیری ها در حالی برای خلیج گرگان ادامه دارد که پروژه احیا از طری لایروبی و یا پمپاژ آب بارها و بارها توسط برخی استاتید دانشگاه مردود اعلام شده است.
برای نجات خزر نیازمند ارائه مدل‌های جدید هستیم
در همن رابطه سعید شربتی، عضو هیأت علمی دانشگاه منابع طبیعی گرگان، می‌گوید خزر دریایی بسته است و برای نجات خلیج گرگان باید مدل‌ها و دانش تازه‌ای وارد کار شود.
به گفته وی، در طرح جدید، ۱۹ اثر پژوهشی با سناریوهای خوش‌بینانه و بدبینانه بررسی شده و در همه آنها یک نتیجه مشترک است: خزر آب کمتری دارد، گرمای بیشتری تجربه می‌کند، و رودخانه‌های کمتری به آن می‌ریزند.
شربتی هشدار میدهد که تا سال ۲۱۰۰ میلادی، خزر تا هزار کیلومتر مربع از وسعت خود را از دست میدهد. البته این کاهش در بهترین حالت، باعث ایجاد دو هزار کیلومتر مربع اراضی جدید میشود؛ اما این “افزایش اراضی” قرار نیست نشانی از پیروزی باشد، بلکه نشانه‌ای از خشکی است.
خلیج، از یک نگاه تهدید و از نگاهی دیگر فرصت است
وی افزود: مدل‌های اقلیمی نشان می‌دهند که تراز آب در حال کاهش است؛ این کاهش سطح، زمین‌های وسیعی به وسعت یک استان را نمایان می‌کند. در پی آن، بسیاری از تالاب‌ها از بین خواهند رفت و تالاب‌هایی تازه شکل خواهند گرفت.
عضو هیات علمی دانشگاه تأکید کرد: در سناریوی خوش‌بینانه، تا سال ۱۴۱۲ خلیج گرگان خشک خواهد شد و در حالت بدبینانه، این فرآیند تا سال ۱۴۱۶ به‌تدریج رخ میدهد. در هر دو حالت، خلیج گرگان به‌شکل کنونی دیگر وجود نخواهد داشت.
با این حال، شربتی چشم‌انداز آینده را صرفاً بدبینانه نمی‌داند، چرا که به اعتقاد او، خلیج گرگان هنوز پتانسیل احیا دارد.
وی به وجود ۱۳ رودخانه‌ی فصلی، امکان پالایش پساب‌های شهری، بهره‌گیری از سیلاب‌ها، اقلیم مدیترانه‌ای منطقه، همجواری با جنگل و دریا و همچنین حضور جوامع انسانی اشاره کرد و گفت: خلیج گرگان، اگرچه در وضعیت بحرانی قرار دارد، اما قابلیت احیا در قالبی نو را داراست.
این عضو هیات علمی دانشگاه منابع طبیعی گرگان ادامه داد: در سطح جهانی، سه استراتژی برای مواجهه با بحران‌های مشابه در نظر گرفته میشود. نخست، استراتژی مقابله‌ای است که با تعیین حق‌آبه‌ی حیات برای تالاب‌ها صورت می‌گیرد. دوم، استراتژی انصراف از مداخله است؛ به‌این معنا که از ادامه‌ی طرح نجات صرف‌نظر کرده و مداخله‌ای در روند طبیعی انجام نشود. سوم، استراتژی تغییر کاربری است.
شربتی افزود: در صورت ادامه‌ی کاهش تراز آب، می‌توان خلیج گرگان را به یک دریاچه‌ی مصنوعی تبدیل کرد. ساخت سد در این منطقه می‌تواند آخرین و اضطراری‌ترین گزینه برای حفظ آن باشد.
وی تصریح کرد: روند نزولی آب دریا، سطحی از خشکی را ایجاد کرده که دارای ارزش بازاری و غیربازاری است؛ ارزشی که کمتر به آن توجه شده است.
شربتی خاطرنشان کرد: اگر در سال ۱۴۰۲ کانال آشور بازگشایی نمی‌شد، محیط خلیج به شوره‌زاری غیرقابل بازگشت تبدیل می‌شد. با این حال، باز شدن این کانال زمان زیادی برای تماشا و انتظار باقی نگذاشته است؛ باید طرحی فوری و دانشگاه‌محور اجرا شود.
وی در ادامه گفت: در استراتژی سازگاری، باید کاهش تراز آب را به رسمیت شناخت و با آن کنار آمد. اراضی جدیدی که در اثر خشکی ظاهر شده‌اند، می‌توانند به فرصت‌هایی زیست‌محیطی تبدیل شوند؛ از جمله کاشت درختان متناسب با اقلیم منطقه.
شربتی تأکید کرد: این شرایط، اکوسیستمی تازه پدید می‌آورد که ارزش آن چه از منظر بازاری و چه غیربازاری پنجاه برابر بیشتر از سال ۱۳۹۰ خواهد بود.
وی همچنین اشاره کرد: استراتژی‌های مبتنی بر ارزش بازاری و غیربازاری در بسیاری از کشورهایی که با تغییر اقلیم مواجه‌اند، اجرا شده و نتایج مثبتی به‌دنبال داشته است.
تصمیمات مقطعی دیگر کارایی ندارند
شربتی اظهار کرد: برای ادامه‌ی مسیر، ما نیازمند یک برنامه‌ی پژوهشی جامع همراه با ارائه‌ی راهکارهای مشخص برای خلیج گرگان هستیم تا در مرحله‌ی بعد، وارد فاز اجرایی شویم.
وی افزود: ما می‌توانیم از بخش خشکی‌شده‌ی تالاب به‌عنوان سرمایه‌ی طبیعی بهره‌برداری کنیم و حتی تالاب‌هایی جدید ایجاد کنیم.
به گفته‌ی این استاد دانشگاه، باید ظرفیت‌های نهفته در شرایط کنونی خلیج را شناخت و از آنها بهترین بهره را برد.
وی تأکید کرد: در این مقطع، تصمیمات مقطعی دیگر کارایی ندارند. نیاز ما یک برنامه‌ی مطالعاتی کامل است که ظرفیت‌های خلیج را به‌درستی شناسایی و بالفعل کند.
شربتی گفت: نباید دائماً به‌دنبال این باشیم که خلیج خشک‌شده را چگونه دوباره پرآب کنیم یا آب را عقب بکشیم. اکنون وقت آن است که بخش‌های باقیمانده‌ی خلیج حفظ شود و از زمین‌های خشک‌شده در جهت احیای منابع طبیعی، کاشت درخت، ایجاد دریاچه‌های مصنوعی و توسعه‌ی گردشگری بهره‌برداری شود.
نجات خلیج برنامه‌ای مدون می‌خواهد
رئیس دانشگاه منابع طبیعی گنبد نیز با بیان اینکه دریافت داده‌های مربوط به خزر از سمت روسیه عملاً ناممکن است، اظهار کرد: اگر واقعاً هدف ما نجات خلیج گرگان است، باید برای آن برنامه‌ای مدون و اجرایی تدوین شود. پاتیمار افزود: ما در یک فرایند مطالعاتی، شوری آب خزر را مدل‌سازی کردیم و متوجه شدیم که اگر خلیج خشک شود، وضعیت استان به‌شدت بحرانی خواهد شد.
معتقدم بدون داشتن داده‌های کافی، امکان ارزیابی دقیق وضعیت آب خزر و خلیج وجود ندارد. او ادامه داد: در مقیاس بزرگ کار کردن، مشکلی از خلیج حل نمی‌کند
به گفته وی، به ارائه طرح‌های فعلی خوش‌بین نیستم، اما توصیه می‌کنم به هر داده یا اظهار نظری بسنده نکنید.
پاتیمار پیشنهاد داد که دبیرخانه و کارگروه تخصصی خلیج گرگان در اداره کل محیط زیست دایر شود تا وضعیت خلیج به‌صورت لحظه‌ای و مداوم رصد شود.
احیای بدون اعتبار
وضعیت بحرانی خلیج گرگان و اظهار نظر های متعدد در رابطه با احیای آن همگی نیازمند یک عزم جدی و اجرای طرحی گروهی با در نظر گرفتن ردیف اعتباری مورد نیاز است که حتی پس از سفر ریاست جمهور و حتی در سفر یکروزه وی به گلستان و اعلام وضعیت بحرانی این تنها خلیج خزر ، همچنان خبری از اعطای ردیف اعتباری برای نجات خلیج اعلام نشده است .
خلیج به کما رفته گرگان این روزها حال و روز خوبی ندارد و هر لحظه کوتاهی و غفلت از اجرای طرح یا طرح‌های احیای آن خطر خشک شدن را تشدید و اجرای بسیاری از طرح‌های گردشگری که مصوبات آن اخذ شده را با مشکل اجرای روبرو خواهد کرد و از سوی دیگر پروژه‌های اقتصاد دریا محور نیز از جمله پرورش ماهی، میگو و خاویار در معرض خطر نابوی قرار خواهند گرفت.
