سرویس اقتصادی – بازار کسب و کار: دورریز مواد غذایی تنها به باقی‌ماندن غذا در بشقاب یا دور انداختن نان محدود نمی‌شود. بخش مهمی از هدررفت غذا در مزارع، کارخانه‌ها، انبارها، فروشگاه‌ها، رستوران‌ها و خانه‌ها اتفاق می‌افتد.
هر ماده غذایی که دور ریخته می‌شود، در واقع بخشی از منابع طبیعی و اقتصادی نیز به هدر می‌رود. برای تولید غذا، آب مصرف می‌شود، زمین زیر کشت می‌رود، انرژی به کار گرفته می‌شود و نیروی انسانی تلاش می‌کند. بنابراین، دور ریختن غذا به معنای هدر دادن تمام این منابع است.
در این بین حل مشکل دورریز غذا تنها بر عهده مصرف‌کنندگان نیست. دولت‌ها، تولیدکنندگان، فروشگاه‌ها و نهادهای اجتماعی نیز باید در این زمینه مسئولیت‌پذیر باشند.
دولت‌ها می‌توانند با تدوین قوانین حمایتی، بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل و نگهداری، توسعه سامانه‌های توزیع غذای مازاد و حمایت از سازمان‌های خیریه، زمینه کاهش هدررفت غذا را فراهم کنند.
مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت در تازه ترین صحبت های خود اعلام کرده است که ضایعات مواد غذایی متولی خاصی در کشور ندارد.
احمد اسماعیل‌زاده بیان کرد: متأسفانه دورریز و ضایعات مواد غذایی یکی از معضلاتی است که متولی چندان خاصی در کشور ندارد. وزارت بهداشت از دو سال قبل، روز جهانی کاهش ضایعات غذایی را برجسته کرده و هر سال مراسمی برای آگاه‌سازی مسئولان و مردم برگزار می‌کند.
وی افزود: در حوزه تولید و برداشت، بخشی از ضایعات وجود دارد، اما بخشی که به وزارت بهداشت مربوط می‌شود، ضایعات در حوزه مصرف است. در کشورهای در حال توسعه، این بخش حجم بزرگی دارد. از دو سال قبل به تمام کارشناسان تغذیه کشور ابلاغ کرده‌ایم که هر سال دو تا سه جلسه آموزشی برای مردم و مراکز جمعی در زمینه کاهش ضایعات غذایی برگزار کنند تا این فرهنگ به تدریج در کشور جا بیافتد.
اسماعیل‌زاده با اشاره به اقدامات انجام‌شده، تصریح کرد: خوشبختانه اکنون رستوران‌ها و مردم به غذای باقی‌مانده توجه دارند. پیشنهاد ما این است که رستوران‌داران برای افزایش فروش و کاهش ضایعات، گزینه «نیم‌پرس» را به منوی خود اضافه کنند. این دستورالعمل به تمام دانشگاه‌های علوم پزشکی، زندان‌ها، سربازخانه‌ها و دانشگاه‌های وزارت علوم ابلاغ شده است.
وی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود حجم گسترده ضایعات، متولی مشخصی برای این موضوع وجود ندارد، گفت: این موضوع جدید نیست و سی تا چهل سال قدمت دارد، اما پراکندگی وظایف میان وزارت جهاد کشاورزی، وزارت راه و شهرسازی، شهرداری‌ها و وزارت بهداشت باعث شده اقدام جدی صورت نگیرد. هر دستگاه مشکلات خودش را دارد و در عمل، به جز چند مصاحبه و آماردهی، اقدام خاصی انجام نمی‌شود.
اسماعیل‌زاده در ادامه با اشاره به اقدامات شهرداری‌ها و همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان، خاطرنشان کرد: در وزارت بهداشت از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان کمک گرفته‌ایم تا پلتفرم‌هایی راه‌اندازی کنند که مردم بتوانند باقی‌مانده غذای خود را جمع‌آوری کرده و به چرخه خوراک دام بازگردانند.
وی با تأکید بر لزوم سیاست‌گذاری جامع در این حوزه، گفت: باید به این پرسش‌ها پاسخ داده شود تا مشخص شود متولی اصلی این موضوع چه دستگاهی است و چگونه می‌توان با همکاری همه سازمان‌های درگیر، از جمله جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت، سازمان دامپزشکی و شهرداری‌ها، به نتیجه رسید.
دورریز غذا در رستوران‌ها و جلسات اداری؛ فرصتی برای نجات جان‌ها
شاید بخش قابل‌توجهی از دورریز مواد غذایی در رستوران‌ها، تالارها و جلسات متعدد اداری رخ دهد؛ جایی که حجم زیادی از غذا تهیه و سرو می‌شود، اما بخش قابل‌توجهی از آن دست‌نخورده باقی می‌ماند. این در حالی است که بسیاری از این غذاها، صرفاً به دلیل آنکه برای مشتری یا شرکت‌کنندگان در جلسه سرو شده‌اند، دیگر وارد چرخه مصرف نمی‌شوند و سرانجام راهی سطل‌های زباله می‌شوند.
این حجم از غذای سالم و مصرف‌نشده، در شرایطی دور ریخته می‌شود که بسیاری از خانواده‌ها برای تأمین حداقل نیازهای غذایی خود با مشکل مواجه‌اند و حتی حیوانات گرسنه نیز می‌توانند از بخشی از این منابع غذایی بهره‌مند شوند.
آیا نمی‌توان به‌جای آنکه غذای سالم و دست‌نخورده به زباله تبدیل شود، با ایجاد سازوکاری مشخص و بهداشتی، آن را به فرصتی برای کمک به انسان‌ها و حیوانات نیازمند تبدیل کرد؟
با برنامه‌ریزی مناسب، جمع‌آوری به‌موقع و رعایت کامل اصول بهداشتی، می‌توان بخشی از غذاهای مازاد و قابل‌مصرف را به خانواده‌های نیازمند رساند و مواد غذایی مناسب برای مصرف حیوانات را نیز، با تفکیک و مدیریت صحیح، در اختیار مراکز نگهداری یا گروه‌های حمایت از حیوانات قرار داد.
چنین اقدامی نه‌تنها به کاهش اسراف و هدررفت منابع کمک می‌کند، بلکه از حجم پسماندهای تر نیز می‌کاهد و مسئولیت اجتماعی رستوران‌ها، سازمان‌ها و برگزارکنندگان جلسات را به شکلی عملی به نمایش می‌گذارد.
غذایی که امروز در سطل زباله ریخته می‌شود، شاید بتواند فردا سفره خانواده‌ای را رنگین کند یا شکم موجودی گرسنه را سیر سازد. کافی است به غذای مازاد نه به چشم زباله، بلکه به‌عنوان منبعی ارزشمند نگاه کنیم که با مدیریت صحیح، هنوز می‌تواند زندگی‌بخش باشد.
تجربه‌ای ارزشمند که می‌توان دوباره زنده کرد
چند سال پیش، هم‌زمان با ماه مبارک رمضان، طرحی انسان‌دوستانه در کشور اجرا شد که با استقبال خوبی از سوی مردم روبه‌رو شد؛ طرحی ساده اما تأثیرگذار که هدف آن جلوگیری از دورریز غذا و کمک به افراد نیازمند بود. در قالب این طرح، در برخی نقاط شهرها ویترین‌ها یا یخچال‌هایی برای قرار دادن غذاهای سالم، تمیز و دست‌نخورده در نظر گرفته شده بود تا افراد نیازمند بتوانند به‌راحتی به آن‌ها دسترسی پیدا کنند و بدون دغدغه، غذای موردنیاز خود را بردارند.
این اقدام، نمونه‌ای زیبا از پیوند میان مسئولیت اجتماعی، فرهنگ نیکوکاری و مدیریت صحیح منابع غذایی بود؛ روشی که می‌توانست بخشی از غذاهای مازاد را از چرخه دورریز خارج کند و به‌جای سرازیر شدن به سطل‌های زباله، بر سر سفره افرادی قرار دهد که به آن نیاز داشتند.
با این حال، این طرح ارزشمند، دست‌کم به شکلی که در آن زمان اجرا می‌شد، تداوم نیافت و ظرفیت‌های آن برای کاهش دورریز غذا و حمایت از نیازمندان به‌طور کامل مورد بهره‌برداری قرار نگرفت.
اکنون می‌توان با بازنگری در این تجربه و رفع موانع اجرایی آن، چنین طرحی را در مقیاسی گسترده‌تر و به‌صورت مستمر احیا کرد؛ به‌گونه‌ای که رستوران‌ها، تالارها، مراکز تهیه غذا و سازمان‌ها بتوانند غذاهای سالم و قابل‌مصرف مازاد خود را، با رعایت دقیق اصول بهداشتی و شرایط ایمن نگهداری، در اختیار این مراکز قرار دهند.
گاهی یک ایده ساده، اگر درست اجرا شود و تداوم داشته باشد، می‌تواند هم‌زمان از اسراف جلوگیری کند، به حفظ محیط‌زیست کمک برساند و سفره‌ای را برای خانواده‌ای نیازمند فراهم کند. شاید زمان آن رسیده باشد که این تجربه ارزشمند را از خاطره‌ها بیرون بیاوریم و با نگاهی تازه، آن را به الگویی پایدار برای نجات غذا و کاهش گرسنگی در جامعه تبدیل کنیم.
نقش شهرداری‌ها در احیای طرح یخچال‌های مهربانی
شهرداری‌ها می‌توانند با نصب یخچال‌های ویترینی در نقاط مناسب محلات مختلف شهر و پیش‌بینی سازوکارهای لازم برای نگهداری، نظارت و حفاظت از آن‌ها، زمینه احیای این ایده انسان‌دوستانه را فراهم کنند. اجرای چنین طرحی با مشارکت مردم، رستوران‌ها، تالارها، مراکز تهیه غذا و دستگاه‌های اجرایی می‌تواند گامی مؤثر در کاهش دورریز مواد غذایی و حمایت از خانواده‌های نیازمند باشد.
در شرایط دشوار معیشتی و اقتصادی کنونی که افزایش قیمت‌ها، تأمین مایحتاج اولیه زندگی را برای بسیاری از خانواده‌ها دشوارتر کرده است، چنین اقدامی می‌تواند جلوه‌ای عملی از مسئولیت اجتماعی و همدلی میان اعضای جامعه باشد. در این طرح، غذاهای سالم، دست‌نخورده و قابل‌مصرفی که در رستوران‌ها، جلسات اداری و مراکز تهیه غذا مازاد می‌مانند، به‌جای آنکه دور ریخته شوند، با رعایت کامل اصول بهداشتی و شرایط مناسب نگهداری، در دسترس افراد نیازمند قرار می‌گیرند.
شهرداری‌ها به دلیل ارتباط مستقیم با محلات و ظرفیت هماهنگی میان نهادها و شهروندان، می‌توانند نقش محوری در سازمان‌دهی این حرکت ایفا کنند. تعیین محل‌های مناسب، تأمین و نگهداری یخچال‌ها، نظارت بر سلامت مواد غذایی و جلب مشارکت کسب‌وکارها و سازمان‌های مردم‌نهاد، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به موفقیت و تداوم این طرح کمک کند.
شاید بتوان با احیای «یخچال‌های مهربانی»، غذایی را که قرار بود دور ریخته شود، به امیدی برای یک خانواده نیازمند تبدیل کرد. این طرح علاوه بر کاهش اسراف و حجم پسماندهای غذایی، فرصتی برای تقویت فرهنگ نوع‌دوستی، حفظ کرامت انسانی و گسترش مشارکت اجتماعی فراهم می‌کند؛ اقدامی که در روزگار دشوار اقتصادی، می‌تواند فاصله میان سفره‌های پُر و سفره‌های خالی را کمتر کند و معنای واقعی همدلی را در زندگی شهری به نمایش بگذارد.