بازار کسب و کار- سرویس اجتماعی(محیط زیست): استان گلستان، چهار مجموعه تالابی ارزشمند شامل آلاگل، آلماگل، آجی‌گل، تالاب بین‌المللی گمیشان، دریاچه شور و دریاچه اینچه در حوضه آبریز اترک و نزدیک مرز ترکمنستان دارد که از مهم‌ترین کانون‌های تنوع زیستی ایران به شمار می‌روند.
تالاب گمیشان یکی از جاهای دیدنی گرگان است که وسعتی حدود ۱۷۷۰۰ هکتار داشته و عمق آن حدود ۱.۵ متر است. با این وسعت، تالاب بندرترکمن به‌عنوان یکی از وسیع‌ترین تالاب‌ها شناخته می‌شود.
تالاب گمیشان سال‌ها است احوال خوشی ندارد و در معرض خشکی کامل قرار گرفته است به گونه‌ای که دیگر مردم امیدی به آبگیری آن نداشتند.
ضلع شمالی این تالاب به مرز ایران و ترکمنستان، ضلع جنوبی آن به رودخانه گرگان رود، ضلع شرقی آن به دشت گمیشان از دیدنی‌های گمیشان و ضلع غربی آن هم به دریای خزر می‌رسد و به‌عنوان یک منطقه محافظت‌شده در فهرست تالاب‌های بین‌المللی کنوانسیون رامسر قرار دارد.
از مجموع ۴۲ نوع تالاب طبیعی شناسایی شده در سطح جهان ۴۱ نوع آن در ایران یافت می شود، وسعت تالاب‌های کشور بیش از ۳ میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار است که البته بخش زیادی از آنها دچار خشکیدگی دائمی، فصلی و مقطعی شده‌اند، بررسی‌ها نشان می‌دهد بیش از نیمی از تالاب‌های کشور در وضعیت خشکی قرار گرفته اند و به کانون‌های مستعدی برای تولید گرد و غبار تبدیل شدند.
در واقع ایران با دارا بودن بیش از ۲۵۰ تالاب ثبت شده جزو کشورهای مهم در زمینه دارا بودن این اکوسیستم ارزشمند است اما با این وجود و همچنین شکل‌گیری نخستین معاهده جهانی محیط زیستی در ایران، شاهد خشک شدن و از بین رفتن تالاب‌های زیادی در کشور هستیم که کارشناسان عواملی همچون کاهش ورودی آب، سدسازی‌های بی‌رویه، تغییر مسیر رودخانه‌ها، ورود آلاینده‌های صنعتی و کشاورزی و بهره‌برداری غیرمسئولانه از منابع طبیعی را از جمله عوامل اصلی تهدیدکننده این اکوسیستم‌ها می دانند.
تالاب گمیشان از مهم ترین تالاب‌های استان در رابطه با معیشت مردم محلی محسوب می‌شود که طی سال‌های اخیر با خشک شدن آن روند زندگی و معیشت مردم محلی این منطقه تحت تاثیر آن قرار گرفت به طوری که آنها را مجبور به کوچ اجباری برای تامین معاش کرده است.
به عقیده کارشناسان، بحران فعلی تالاب‌ها فقط ناشی از کمبود آب یا خشکسالی نیست بلکه تخصیص ناعادلانه آب، نادیده گرفتن حقابه تالاب‌ها در برنامه‌های منابع و مصارف، احداث سدها، طرح‌های انتقال آب و توسعه های نامتوازن همه با هم نقش دارند، بعضا هم کمبود بارش‌ها این مشکلات را تشدید کرده است.
با خشکیدن تالاب، زندگی روستاییان نیز آرام‌آرام رنگ می‌بازد، زمین‌های کشاورزی بی‌ثمر شده و به شوره زار تبدیل می‌شوند، دام‌ها بی‌علوفه می‌مانند و مردمانی که روزی معیشت خود را از این تالاب میگذراندند، امید به زنده شدن تالاب را از دست داده‌اند و بسیاری از آنها تن به کوچ اجباری دادند.
تغییر اقلیم در دهه‌های اخیر موجب شد تا بخش‌های زیادی از تالاب های استان و از همه مهم‌تر، تالاب گمیشان به عنوان یکی از تالاب‌های مهم گلستان خشک شده و به محلی برای ایجاد ریزگرد تبدیل شوند. ام بهمن ماه سال گذشته نور الله بابایی فرماندار گمیشان از تخصیص ۱۳ میلیارد تومان اعتبار برای اجرای طرح پمپاژ و آبگیری تالاب گمیشان خبر داد و گفت: اجرای این طرح نقش مؤثری در بهبود وضعیت زیست‌محیطی و تقویت ذخایر دریای خزر خواهد داشت.
چند روز پیش نیز خبری مبنی بر پیشرفت ۸۰ درصدی پروژه احداث ایستگاه پمپاژ آب از کانال آبرسانی میگو به تالاب گمیشان، به عنوان یک اقدام راهبردی و مصوبه ستاد ملی تالاب‌ها با گذشت حدود یک سال از آغاز عملیات اجرایی این طرح با اعتباری بالغ بر ۱۶۰ میلیارد ریال، منتشر شد که نشان می‌دهد پیگیری‌ها برای احیای تالاب اگر چه در حال به ثمر رسیدن است، اما آیا می‌تواند تضمین کننده پایان خشکی تالاب گمیشان باشد یا اینکه برای باقی مانده ۲۰ درصد پروژه چند ماه دیگر چشم انتظار بود؟!
خشک شدن حدود ۷۰ درصد از وسعت تالاب‌های کشور
معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست در تاریخ ۱۸ بهمن ماه سال گذشته درباره تالاب های کشور و تاثیر تغییر اقلیم و خشکسالی بر این پهنه های آبی گفت: در این زمینه ابتدا باید نگاهی به آمار سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ (از اول مهر ۱۴۰۳ تا ۳۱ شهریور ۱۴۰۴) داشته باشیم، طبق داده‌های هواشناسی و نظر کارشناسان، سالی که پشت سر گذاشتیم، یکی از سخت‌ترین سال‌های آبی ایران و در زمره «سه سال کم‌بارش» در نیم قرن اخیر (۵۰ سال گذشته) بود، در این بازه زمانی، میانگین بارش‌ها سقوط کرد و ما حجم عظیمی از روان‌آب‌ها را از دست دادیم. تبعات این رخداد اقلیمی در دو بخش نمایان شد.
لاهیجان ادامه داد: برای تحلیل وضعیت تالاب‌ها باید به یک اصل هیدرولوژیک توجه کنیم؛ تالاب‌ها که غالباً در انتهای حوضه‌های آبریز (پایاب رودخانه‌ها) قرار دارند، همواره نخستین قربانیان خشکسالی هستند. زنجیره آسیب‌پذیری به این صورت است که ابتدا محیط زیست صدمه می‌بیند، سپس مصارف کشاورزی و صنعت، و در نهایت آب شرب. بنابراین، وقتی در تابستان ۱۴۰۴ شاهد تنش در آب شرب بودیم، معنایش این بود که تالاب‌های ما پیش از آن، ضربه نهایی را خورده‌اند.
وی تصریح کرد: متأسفانه در سالی که گذشت، برآورد می‌شود که حدود ۷۰ درصد از وسعت تالاب‌های کشور خشک شد و پهنه‌های آبی جای خود را به بسترهای خشک و کانون‌های فرسایش بادی دادند
وی افزود: اما در بخش «تأمین»، باید واقعیت‌های اقلیمی را هم در نظر گرفت، سال آبی گذشته (۱۴۰۳) به هیچ وجه سال خوبی نبود، خشکسالی شدید باعث شد که وزارت نیرو تنها در نیمه اول سال (پاییز و زمستان) بتواند تا حدودی حقابه‌ها را تأمین کند، متأسفانه در نیمه دوم سال، به دلیل شدت بحران آب، عملاً امکان تخصیص حقابه میسر نشد و وزارت نیرو نتوانست سهم محیط‌زیست را بپردازد.
اجرای پروژه پمپاژ نقش مهمی در احیای تالاب گمیشان دارد
ششم فروردین امسال و با شروع سال جدید، معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست در جریان سفر به استان گلستان و بازدید میدانی از تالاب‌های منطقه،که با هدف بررسی روند پیشرفت و احصای موانع اجرایی صورت گرفت، ضمن ابراز رضایت از استمرار عملیات اجرایی، بر اهمیت حیاتی این پروژه تأکید کرد.
لاهیجان‌زاده اجرای این ایستگاه پمپاژ را یکی از اولویت‌های اصلی در طرح جامع احیای تالاب گمیشان دانست و اظهار داشت: این پروژه نقش بی‌بدیلی در بازیابی توان اکولوژیک و احیای زیست‌محیطی این پهنه آبی ایفا خواهد کرد.
معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌ها با اشاره به تلاش‌های شبانه‌روزی جهادگران عرصه محیط زیست، خاطرنشان کرد: تداوم عملیات اجرایی در این شرایط ویژه و با وجود شرایط حساس منطقه، با همتی مضاعف در حال انجام است تا خللی در روند احیای تالاب ایجاد نشود.
امکان آبگیری بیش از ۱۷ هزار هکتار از اراضی تالابی
در ادامه این بازدید، حسن‌زاده مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان با اشاره به گزارش‌های فنی، از پیشرفت فیزیکی ۸۰ درصدی این پروژه خبر داد و پیش‌بینی کرد: با رفع موانع باقی‌مانده، این ایستگاه در شش ماهه اول سال جاری به بهره‌برداری کامل برسد.
وی مزایای اجرای این پروژه را تشریح کرد و افزود: با وارد مدار شدن این ایستگاه پمپاژ، امکان آبگیری بیش از ۱۷ هزار هکتار از اراضی تالابی فراهم خواهد شد. تحقق این پروژه علاوه بر مهار یکی از کانون‌های اصلی گرد و غبار در منطقه، منجر به احیای زیستگاه‌های حساس پرندگان مهاجر، رونق طبیعت‌گردی (اکوتوریسم) و بهبود معیشت جوامع محلی از طریق بازگشت توازن به اکوسیستم منطقه خواهد شد.
سیدمهدی مهیایی، معاون عمرانی استاندار گلستان و سایر مسئولان اجرایی بر این نکته تأکید دارند که آبگیری تالاب، پیشران اصلی برای رونق اکوتوریسم و توسعه گردشگری در منطقه خواهد بود چرا که بازگشت حیات به این اکوسیستم، به معنای ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار برای جوامع محلی و خروج از چرخه معیشت‌های مخرب محیط زیست است.
در حال حاضربیش از نیمی از تالاب‌های کشور در وضعیت بحرانی خشکی یا نیمه خشکی قرار دارند، به طوری که درصد قابل توجهی از عرصه‌های تالابی به کانون گرد و غبار تبدیل شدند. این در حالی است که ایران خاستگاه قدیمی‌ترین معاهده بین‌المللی محیط‌زیستی جهان با رویکرد حفاظت از تالاب‌هاست که به کنوانسیون رامسر معروف است، اما هر ساله وضعیت تالاب‌های کشور و از جمله گلستان وخیم‌تر می‌شود و تصمیم‌های اتخاذ شده نیز آن قدرکند پیش می‌رود که گویا حتی خودتالاب‌ها هم امیدی به احیا ندارند.
