نگاهی به وجه تسمیه رودخانه اترک 

دکتر حسن ستایش 

این رود که از کوههای هزار مسجد سرچشمه می گیرد با طول ۶۶۹ کیلومتر عمده مسیرش از داخل ایران می گذرد و تنها در قسمت انتهایی وارد خاک ترکمنستان می شود . در برخی قسمتها هم مرز دو کشور است.

قسمتهای اولیه این رودخانه را در قدیم در حوزه قوچان «شیرین» می گفته اند و در بجنورد به «سومبار» معروف بوده است و در دشت گرگان «قراسو» نام داشت که البته به آن رود استرآباد هم می گفته اند( سرزمین و مردم قوچان ، ص ۲۵۲).

باستان شناسان در بستر این رودخانه ۲۲ محوطه اشکانی شناسایی کرده اند که نشان می دهد اشکانیان از دوران اولیه و شکل گیری تا پایان آن دوره در منطقه حضور داشته و با آگاهی کامل از بستر زیست بوم خود بهترین شرایط را برای سکونت انتخاب کرده بودند. از اینکه در آن دوران این رودخانه چه نام داشته است اطلاعی در دست نیست.

قدیمی ترین نامی که از این رودخانه در تاریخ ثبت شده «نهر هرند» است که مربوط به قرن چهارم هجری قمری است ( حدود العالم ، ص۶۳) . در کتاب تاریخ یمینی نیز که مربوط به دوران سلطنت غزنویان است از آن به عنوان “رود هرند” نام برده شده است. واژه “هرند” در فرهنگ آنندراج به معنای آب روان آمده است.

اما عنوان «اترک » برای این رود ظاهراً بعد از مغولان پیدا شده است. چون غزنویان و سلجوقیان با اینکه ترک بودند اصراری برای تعویض اسامی جغرافیایی به زبان ترکی نداشتند بلکه بیشتر به گسترش زبان و ادبیات فارسی همت می گماشتند و شاعران و ادیبان فارسی زبان را مورد حمایت و تشویق قرار می دادند.

در آثار دیگر جغرافی نویسان و مورخان قرون اولیه اسلامی هم خبری از این رود به نام اترک نیست. بارتولد که به تفصیل درباره آبادی ها و شهرهای مسیر این رود سخن رانده ، نوشته است: “معلوم نیست به چه سبب در تألیفات جغرافیایی پیش از عهد مغول بالکل نامی از این رود دیده نمی شود”. ( آبیاری در ترکستان، ص ۳۹).

ولی حمدالله مستوفی در قرن هشتم از این رودخانه به نام “اترک” یاد می کند و می گوید که آب اترک به خراسان از کوههای نسا و باورد بر می خیزد و در خبوشان ( قوچان کنونی) و به حدود دهستان گذشته و به بحر خزر می ریزد. طولش صد و بیست فرسنگ باشد و این آب سخت عمیق است و قطعاً مجال گذار ندهد و کنارش اکثر اوقات از حرامی( دزد و راهزن) خالی نبود » ( نزهه القلوب ، ص ۲۱۲) . در حقیقت، حمد اللّه مستوفى نخستین کسی است که آن را به نام رود اترک ضبط نموده و تا کنون به همین نام خوانده می شود.

رودخانه اترک از قدیم الایام آب خروشان و پرتلاطمی داشته است؛ به طوری که از همان ایام براى اهالى مازندران و طبرستان به منزلۀ علامت ترس و وحشت و لعنت به شمار می رفت. مشهور است وقتى یک نفر ایرانى  کسی را نفرین می کرد می گفت « خدا کند به اترک بیفتى» . با این عبارت، نفرین کننده قاعدتاً باید خیلى عصبانى و خشمگین شده باشد  (سیاحت درویشی دروغین در خانات آسیای میانه‌، ص ۹۷).

حمدالله مستوفی در مورد وجه تسمیه رودخانه اترک می گوید اترک مخفف واژه اَتراک (جمع «تُرک») است و چون ترکها مدت زمانى در کنار این رودخانه می زیسته‌اند به نام آنها موسوم گردیده است. (جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ص۴۰۲).

از نظر زبانشناسی می توان گفت اترک ریشه در واژه تُرک دارد . این واژه بر اساس الگوی ساخت مازندرواژی ( اَفعال )  به عنوان اسم جمع مکسر در زبان عربی به ” اَتراک ” تبدیل شده ؛ همانند واژه های عرب ، لُر و کُرد که اسم جمع شان به صورت اعراب ، الوار و اکراد در زبان فارسی به کار می روند. البته بعدها طی یک فرایند آوایی مصوت میانی واژه اتراک ( â) با مصوت اول آن ( a ) همگون شده و بدل به اَترَک ( atrak) شده است.