گفت‌وگو با «کیارش میلانی‌نیا» و «مریم کهنسال‌نودهی» درباره نخستین جایزه ملی طراحی پایدار؛

زیبایی‌شناسی در عصر بحران

مرکز طراحی پایدار نخستین دوره مسابقه ملی و میان‌رشته‌ای طراحی پایدار را با هدف ایجاد نگاهی تازه به معماری و طراحی شهری در ایران برگزار می‌کند. این رویداد در پی فاصله گرفتن از رویکردهایی است که طراحی را عمدتاً با فرم‌های چشمگیر، فناوری‌های جدید یا الگوهای وارداتی می‌سنجند و می‌کوشد فرایندی متناسب با ویژگی‌های اکولوژیک و اجتماعی سرزمین ایران پیشنهاد دهد.

در تعریف برگزارکنندگان، پایداری به معنای کنار گذاشتن خلاقیت و زیبایی‌شناسی یا برتری دادن ملاحظات محیط‌زیستی بر کیفیت فضا نیست. طراحی پایدار زمانی محقق می‌شود که میان کیفیت فضایی، تجربه زیسته، فرایندهای اکولوژیک و تعهدات اجتماعی پیوندی خلاقانه برقرار شود. بر این اساس، معماران و طراحان شهری نه‌فقط سازندگان کالبد شهر، بلکه کنشگرانی هستند که می‌توانند در مواجهه با مسائل محیط‌زیستی و اجتماعی نقش داشته باشند.

در فراخوان مسابقه، سه محور برای ارزیابی آثار در نظر گرفته شده است. محور نخست به کیفیت فضایی و پدیدارشناسی بستر، خلاقیت فرمی، ارتباط با گذشته و بازاستفاده خلاقانه از امکانات موجود می‌پردازد. محور دوم، اکولوژی و تاب‌آوری سرزمینی است که موضوعاتی مانند بحران آب، فرونشست زمین، انتخاب مصالح بومی، کاهش کربن پنهان و… را دربرمی‌گیرد. محور سوم هم به پویایی فرهنگی و جامعه‌شناسی فضا اختصاص دارد و دسترسی همگانی، جلوگیری از حذف اجتماعی، حفظ ساکنان بومی و توزیع عادلانه فرصت‌های فضایی را مورد توجه قرار می‌دهد.

هیئت داوران این رویداد را آرش مظفری، بهروز منصوری، عقیل بهرا، محمد درویش، مریم کهنسال‌نودهی و کیارش میلانی‌نیا تشکیل می‌دهند.

بازتاب مسائل زیست روزمره

«مریم کهنسال‌نودهی»، عضو هیئت داوران نخستین جایزه ملی طراحی پایدار، شکل‌گیری این رویداد را در ارتباط با چالش‌هایی می‌داند که هم‌زمان در محیط‌زیست و جامعه وجود دارند. به گفته او، بحران‌های اقلیمی، آب، فرونشست زمین و پسماند، در کنار نابرابری‌های فضایی و اجتماعی، فقط موضوعاتی برای بررسی در حوزه‌های تخصصی خود نیستند، بلکه در فضای زندگی روزمره نیز نمود پیدا می‌کنند: «سال‌هاست با چنین چالش‌های چندبعدی در محیط‌زیست و جامعه روبه‌رو هستیم. علاوه بر اینکه لازم است به این موضوعات در حوزه‌های تخصصی خودشان، یعنی علوم اجتماعی و محیط‌زیست، پرداخته شود، به این دلیل که بازنمایی‌هایی در فضایی دارند که در آن زندگی می‌کنیم، لازم است از دریچه چشم طراحان آن فضا هم مورد تحلیل و مطالعه قرار بگیرند و راه‌حل‌هایی برای آن‌ها سنجیده شود.»

از دیدگاه کهنسال، چالش‌های اجتماعی و محیط‌زیستی، هرچند ریشه‌هایی در ساختارهای اقتصادی و سیاست‌گذاری دارند، در نهایت در کالبد فضا نیز خود را نشان می‌دهند. بنابراین طراحی و برنامه‌ریزی فضایی می‌تواند یکی از عرصه‌های مواجهه با این مسائل باشد.

او توضیح می‌دهد: «همه این مسائل و چالش‌ها مابه‌ازاهای ملموس و کالبدی دارند که در فضای زیست ما خودشان را نشان می‌دهند. اگر قرار است راه‌حلی برای آن‌ها پیدا شود، ملموس‌ترین وجه آن در همان راه‌حل‌های فضایی دیده می‌شود. گرچه این عوامل به‌طور طبیعی در مقیاس‌های ساختاری یا مسائلی مثل اقتصاد سیاسی فضا و در حوزه سیاست‌گذاری با مقوله‌های مختلف حکمرانی درگیر هستند، اما آن وجه ملموسشان در طراحی‌ها و برنامه‌ریزی‌های فضایی خود را نشان می‌دهد.»

به همین دلیل، جایزه ملی طراحی پایدار می‌خواهد به آثاری توجه کند که در کنار وجوه زیبایی‌شناختی و کارکردی، به این ارتباط نیز توجه دارند. کهنسال معتقد است این وجه از طراحی، کمتر در جایزه‌های معماری و طراحی ایران مورد توجه قرار گرفته است: «این جایزه می‌خواهد طرح‌ها، آثار و ایده‌هایی را هدف قرار دهد که به این موضوعات می‌پردازند. در واقع، فارغ از وجوه متفاوت زیبایی‌شناسی در کارکردی مرتبط با طراحی و برنامه‌ریزی فضا، از این منظر هم طراحی را مورد توجه قرار می‌دهد؛ موضوعی که تاکنون کمتر در جوایز ما مورد توجه قرار گرفته است.»

سه محور برای سنجش پایداری

کهنسال تعریف طراحی پایدار در این مسابقه را مبتنی بر مفهوم زیست پایدار می‌داند؛ مفهومی که از نظر او، تمام وجوه زندگی را دربرمی‌گیرد و به کالبد فضا محدود نمی‌شود. بر همین اساس، آثار در سه محور کالبدی، محیط‌زیستی و اجتماعی ارزیابی می‌شوند.

او درباره محور کالبدی می‌گوید: «در محور کالبدی نگاه این است که آیا طراحی، چه در مقیاس شهری و معماری و چه در مقیاس خرد، مثل مبلمان و مصالح، به آثارش بر محیط‌زیست توجه داشته یا نه. برای مثال، آیا توجه کرده که به‌جای تخریب، از بافت و مصالح موجود استفاده کند و آن‌ها را بازآفرینی و مجدداً استفاده کند؟ یا آیا در طراحی فضا، از نظر فرم و عملکرد، همسو با اقلیم پروژه است که نیازی نباشد برای تنظیم دما، تجهیزات بسیار پرمصرفی از لحاظ محیط‌زیستی به ساختمان و بافت تحمیل کند؟»

کهنسال درباره محور محیط‌زیستی توضیح می‌دهد: «این محور به مقوله‌هایی می‌پردازد که مصالح تجدیدپذیر استفاده کنند یا مصالحی که در فرایند تولید یا از چرخه تولید تا مصرف، ردپای کربنشان کمتر باشد یا به سمت پسماند صفر حرکت کنند. همچنین به مواردی از جمله استفاده دوباره از پسماند در چرخه یا تفکیک آب شرب و غیرشرب توجه کنند.»

او کشاورزی شهری را نیز از ایده‌هایی می‌داند که می‌تواند در مقیاس بزرگ‌تر به ارتقای شرایط محیط‌زیستی بافت‌های شهری و کاهش آلودگی کمک کند.

در محور اجتماعی، دسترسی همگانی و جلوگیری از حذف گروه‌های مختلف جامعه اهمیت دارد. از نگاه کهنسال، طراحی باید به‌گونه‌ای باشد که افراد با توانایی‌ها و محدودیت‌های متفاوت بتوانند از فضا استفاده کنند و در آن حضور داشته باشند.

به گفته او، آثار همچنین از نظر تأثیر بر زندگی جمعی و ایجاد سرمایه اجتماعی بررسی می‌شوند. بنابراین طرحی که بتواند به تقویت روابط اجتماعی و حضور گروه‌های مختلف در فضا کمک کند، در ارزیابی جایگاه مهمی خواهد داشت.

از موانع ساختاری تا تغییر نگاه جامعه

کهنسال گسترش طراحی پایدار در ایران را با موانعی در چند سطح مرتبط می‌داند. نخستین مانع به ساختارهای کلان و شیوه حکمرانی فضا بازمی‌گردد؛ اینکه در اقتصاد سیاسی و سیاست‌گذاری‌ها چه میزان اهمیت برای این موضوعات در نظر گرفته می‌شود و تا چه اندازه در اولویت تصمیم‌گیران قرار دارند.

سطح دیگر به شناخت و خواسته‌های جامعه مربوط است. به گفته او، پیش از دوره مدرن، در امتداد سنت‌های فضایی، بسیاری از این مقوله‌ها در هم تنیده بودند، اما با افزایش جمعیت شهرها و گسترش فضاهای شهری، مقیاس زندگی و الگوهای طراحی تغییر کرد. ورود سبک‌های زندگی و الگوهای فضایی از کشورهای دیگر نیز در این روند مؤثر بود.

او توضیح می‌دهد: «این باعث می‌شود زنجیره‌ای که آهسته جلو می‌رفته و با جامعه خودش پیش می‌رفته، دچار یک شوک شود و در تلاشی برای تطبیق‌پذیری با الگوهای بین‌المللی، راهکارهای بومی خود را هم به‌جای ارتقا حذف کند. بنابراین آگاهی نسبت به این موضوع ناظر بر اهمیت چنین مقوله‌هایی نیست و بیشتر ناظر بر مسائل ظاهری یا کیفیت زیبایی‌شناسانه و تجملات فضایی می‌شود؛ موضوعی که باعث می‌شود طلب و خواسته شدنش از سوی جامعه کمتر شود.»

با این حال، او معتقد است در سال‌های اخیر دغدغه‌های مرتبط با طراحی پایدار بیشتر مطرح شده است. در این میان، حرفه‌مندان معماری و برنامه‌ریزی شهری می‌توانند میان سیاست‌گذاری و جامعه نقش واسطه داشته باشند و اهمیت این رویکرد را در هر دو سطح پررنگ کنند.

کهنسال می‌گوید: «این مسابقه کمک می‌کند با ترویج چنین نگاهی بین حرفه‌مندان و کسانی که به‌صورت فنی، چه نرم‌افزاری و چه سخت‌افزاری، فعالیت می‌کنند، اهمیت این مقوله‌ها را هم در سطح بالاتر و هم در سطح جامعه یادآوری کنیم.»

معماری فراتر از فرم

«کیارش میلانی‌نیا»، دبیر این مسابقه، به «پیام ما» می‌گوید در بسیاری از رویدادهای مربوط به معماری، توجه اصلی به فرم‌های معمارانه است و مسائل پایداری در حاشیه قرار می‌گیرند: «در جایزه‌های معماری چیزی که من دیدم این بود که پروژه‌ها تا حد زیادی روی فرم‌های معمارانه تأکید دارند و مسائل مربوط به پایداری در آن‌ها دیده نمی‌شود. همچنین در جامعه معماری، پایداری به شکل نادرستی تعریف شده و آن را فقط مربوط به بهینه‌سازی مصرف انرژی یا مواردی از این قبیل می‌دانند.»

میلانی‌نیا تأکید می‌کند که مسائل فنی و تکنیکی بخشی از پایداری هستند، اما طراحی پایدار باید به مسائل اجتماعی نیز پاسخ دهد. به باور او، معماری و طراحی شهری می‌توانند فراتر از فرم عمل کنند و در کاهش شکاف‌های اجتماعی و جنسیتی و تحقق برابری نقش داشته باشند: «در طراحی پایدار همه اعضای اجتماع، از جمله سالمندان و افراد دارای معلولیت، باید بتوانند از فضا استفاده کنند و ما قصد داریم در این مسابقه به این موارد توجه کنیم. همچنین اگر کسی یک زیست‌بوم را مرمت کرده، ما از این‌دست پروژه‌ها هم استقبال می‌کنیم؛ یعنی زنده کردن قسمتی از چیزی که فراموش شده، با کمک جوامع محلی و ذی‌نفعان.»

به گفته دبیر مسابقه، پروژه‌هایی که بعد اجتماعی دارند، امتیاز مهمی در ارزیابی خواهند داشت. همچنین آثار اجرا‌نشده، از جمله پروژه‌های دانشجویی، و ایده‌های افراطی امکان حضور در این رویداد را دارند.

توجه مدیریت شهری در جهان به طراحی پایدار

میلانی‌نیا معتقد است فضای مجازی و شیوه‌های رایج معرفی و تشویق معماری، همچنان به نوعی از طراحی توجه دارند که به قرن بیستم تعلق دارد و با نیازهای امروز همخوان نیست. او برای توضیح این تفاوت، به نمونه‌ای در کپنهاگ اشاره می‌کند؛ نقطه‌ای در بخش شرقی شهر که پیش‌تر محل دپوی زباله و از مناطق فقیرنشین بوده است.

به گفته او، در این پروژه، کارخانه‌ای برای سوزاندن زباله و تولید انرژی در ساختمانی به شکل کوه طراحی شده است. فناوری مورد استفاده در کارخانه، از گاز متان حاصل از تخمیر زباله‌های ارگانیک برای تولید برق بهره می‌گیرد و بخار آب از خروجی آن خارج می‌شود. در کنار این کارکرد صنعتی، روی سقف ساختمان پیست اسکی مصنوعی و رستورانی قرار گرفته است. پله‌های مجموعه نیز به‌عنوان پارک شهری کاربرد دارند.

میلانی‌نیا می‌گوید: «در واقع ساختمانی با معماری کاملاً درست است، اما این معماری درست یک کارخانه زباله‌سوزی است و این المان شهری هم برای شهرداری است. شما ببینید که مدیریت شهری چطور به این ایده رسیده و به اصول پایداری فکر می‌کند.»

او این پروژه را نمونه‌ای از پیوند کارکردهای شهری، فناوری و کیفیت فضایی می‌داند؛ نمونه‌ای که نشان می‌دهد یک زیرساخت صنعتی می‌تواند به بخشی از زندگی عمومی شهر تبدیل شود.

دبیر این مسابقه در ادامه به تجربه‌ای در بنگلور هند اشاره می‌کند. به گفته او، در این شهر که هم با گرمای شدید و هم با فقر شهری روبه‌روست، ایده‌ای برای سفید کردن سقف خانه‌ها با رنگی ارزان و مبتنی بر مواد تجدیدپذیر و معدنی مطرح شده است؛ ایده‌ای که توانست به کاهش ۹ تا ۱۰ درجه‌ای دمای آن منطقه بینجامد و به بهبود زندگی ساکنان کمک کند.

میلانی‌نیا معتقد است این نمونه‌ها نشان می‌دهند که طراحی پایدار می‌تواند در کنار بهبود شرایط زیست، به ارتقای کیفیت و ارزش فضاهای شهری نیز کمک کند. او برای نمونه به رودخانه زرجوب در رشت اشاره می‌کند؛ جایی که به گفته او، با وجود قرار گرفتن در مرکز شهری زیبا، به یکی از نامطلوب‌ترین بخش‌های شهر تبدیل شده است: «چندین راه‌حل برای رفع بوی بد و مشکلات آن وجود دارد، اما کسی به آن توجه نمی‌کند وگرنه می‌تواند تبدیل به لوکس‌ترین جای شهر شود.»

از نظر میلانی‌نیا، مسئله امروز معماری ایران، توجه بیش از اندازه به فرم‌های چشمگیر و هیجان‌انگیز است؛ در حالی که معیارهای زیبایی‌شناسی در قرن حاضر تغییر کرده‌اند و باید در کنار فرم، به مسئولیت‌های محیط‌زیستی و اجتماعی طراحی نیز توجه کرد.