بحران آب در ایران؛ وقتی باران می‌بارد اما مدیریت نمی‌بارد
بارش‌های هفته‌های اخیر در بسیاری از نقاط کشور مخصوصا استان گلستان، پس از یک دوره طولانی خشکسالی، امیدی موقت برای بهبود وضعیت منابع آبی ایجاد کرده است، اما کارشناسان تأکید دارند این شرایط ناپایدار بوده و بدون مدیریت علمی، تأثیر ماندگاری بر کاهش بحران آب نخواهد داشت.
سید محسن حسینی، کارشناس منابع آب،در این خصوص می‌گوید بارش‌های مقطعی اگر بدون برنامه رها شوند، تنها نقش یک مسکن کوتاه‌مدت را دارند و نمی‌توانند بحران ساختاری آب در کشور را درمان کنند، زیرا مسئله اصلی ضعف مدیریت و ذخیره‌سازی است نه صرفاً کمبود باران.
بنا به گفته برخی کارشناسان منابع آب گلستان، بخش قابل توجهی از آب باران در شهرها و روستاها بدون هیچ‌گونه مدیریت و هدایت هدفمند به روان‌آب تبدیل می‌شود و و از سوی دیگر تبخیر شده و از دسترس خارج می‌گردد، موضوعی که به معنای هدررفت مستقیم سرمایه ملی است.
در بسیاری از مناطق کشور به ویژه استان شمال شرقی دریایی خزر، آب باران به‌جای ذخیره‌سازی، وارد شبکه فاضلاب یا مسیرهای غیرقابل استفاده می‌شود که این مسئله نشان‌دهنده نبود زیرساخت و فقدان برنامه‌ریزی منسجم در مدیریت منابع آبی کشور است.
کارشناسان یادآوری می‌کنند با وجود اینکه ایران در گذشته تجربه‌های موفقی در ذخیره‌سازی آب داشته و آب‌انبارها و قنات‌ها نقش مهمی در تأمین پایدار آب شهرها و روستاها ایفا می‌کردند و این باعث می شد امنیت آبی جوامع محلی را تضمین می‌نمودند.
قنات‌ها با انتقال تدریجی آب و بدون تخریب سفره‌های زیرزمینی، امکان استفاده پایدار از منابع آبی را فراهم می‌کردند و آب‌انبارها نیز آب باران را برای روزهای کم‌بارش ذخیره می‌ساختند، تجربه‌ای که امروز کمتر مورد توجه قرار گرفته و بیشتر نگاه‌های مسئولین به سمت سد سازی و هزینه های سنگین برای ذخیره سازی هستند.
سید محسن حسینی معتقد است بی‌توجهی به این دانش بومی، یکی از دلایل اصلی تشدید بحران آب در سال‌های اخیر است و می‌توان با ترکیب این الگوهای سنتی با فناوری نوین، سیستم‌های کارآمد و کم‌هزینه ایجاد کرد.
جمع‌آوری آب باران از پشت‌بام ساختمان‌های مسکونی، تجاری و صنعتی را می‌توان یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین راهکارهایی دانست چرا که در بسیاری از کشورهای جهان این موضوع اجرا می‌شود و می‌تواند نقش مهمی در کاهش فشار بر منابع آب ایفا کند.
هدایت آب جمع‌آوری‌شده به مخازن زیرزمینی یا چاه‌های کم‌عمق، ضمن تقویت سفره‌های آب زیرزمینی، از پدیده‌هایی مانند فرونشست زمین جلوگیری کرده و امنیت آبی مناطق را افزایش می‌دهد.
روان‌آب‌ها همچنین می‌توانند با مدیریت اصولی به سدهای کوچک محلی یا مخازن ذخیره هدایت شوند تا در فصول کم‌آبی برای تأمین آب شرب، کشاورزی و حتی صنعت مورد استفاده قرار گیرند.
نبود چنین برنامه‌هایی باعث شده حتی در سال‌هایی که بارش مناسبی رخ می‌دهد، کشور همچنان با تنش آبی روبه‌رو باشد و فشار این وضعیت مستقیماً بر زندگی مردم و فعالیت‌های اقتصادی وارد شود.
کمبود آب تنها یک بحران زیست‌محیطی نیست، بلکه مسئله‌ای اقتصادی و معیشتی است که بخش کشاورزی، صنعت، اشتغال و امنیت غذایی را به‌طور مستقیم تحت تأثیر قرار می‌دهد.
افزایش قیمت محصولات کشاورزی، کاهش تولید و بالا رفتن هزینه تمام‌شده کالاها، از جمله پیامدهای مستقیم بی‌برنامگی در مدیریت منابع آب است که فشار مضاعفی بر خانوارها وارد می‌کند.
کارشناسان معتقدند سیاست‌های کوتاه‌مدت و واکنشی نمی‌تواند پاسخگوی بحران کم آبی باشد چرا که کشور نیازمند یک برنامه جامع و بلندمدت با نگاه علمی و اقتصادی است.
سرمایه‌گذاری در آبخیزداری، ایجاد سیل‌بندها و تقویت پوشش گیاهی از راهکارهایی است که می‌تواند هم خسارت سیلاب‌ها را کاهش دهد و هم منابع آبی را برای آینده حفظ کند.
بنا به گفته حسینی، آبخیزداری یکی از کم‌هزینه‌ترین و پربازده‌ترین روش‌های مدیریت پایدار آب در جهان است، اما هنوز در کشور جایگاه واقعی خود را در تصمیم‌گیری‌ها و تخصیص بودجه پیدا نکرده است.
به همین خاطر نبود هماهنگی میان دستگاه‌های متولی آب باعث شده تا صرفا اقدامات پراکنده و جزیره‌ای برای مدیریت و ذخیره منابع آبی و در کوتاه مدت اجرا شود و نتیجه آن، اتلاف منابع و کاهش اثربخشی برنامه‌ها باشد.
کارشناسان همچنین با انتقاد از ضعف نظارت دستگاه‌های مسئول معتقدند که بحران آب هنوز به‌طور جدی در اولویت نهادهای نظارتی قرار نگرفته است.
آموزش و فرهنگ‌سازی مصرف بهینه آب در کنار اصلاح زیرساخت‌ها، یکی از ارکان اصلی مدیریت بحران آب است و بدون مشارکت مردم، هیچ برنامه‌ای به نتیجه نخواهد رسید.
تداوم بحران آب می‌تواند در آینده به بحران‌های اجتماعی، مهاجرتی و حتی امنیتی منجر شود و هزینه‌های سنگینی برای کشور به همراه داشته باشد.
کارشناسان هشدار می‌دهند همچنان فرصت اصلاح مسیر برای جبران وجود دارد، اما این که از فرصت چقدر می‌توانند استفاده کنند باید گفت که فرصت محدود است و تعلل در تصمیم‌گیری، هزینه‌ها را چند برابر خواهد کرد.
مدیریت علمی منابع آب، استفاده از تجربه تاریخی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین می‌تواند بارش‌ها را از یک اتفاق موقت به یک منبع پایدار تبدیل کند.
امروز بحران آب دیگر به یکی از جدی‌ترین آزمون‌های نظام تصمیم‌گیری کشور و استان تبدیل شده و نتیجه این آزمون، مستقیماً بر آینده اقتصاد و معیشت مردم اثرگذار خواهد بود.
نکته قابل تأمل بازار کسب‌وکار
بحران آب در کنار همه تهدیدها، می‌تواند فرصتی برای شکل‌گیری بازارهای جدید اقتصادی باشد، به شرط آنکه مدیریت منابع آب به‌عنوان یک حوزه اقتصادی جدی گرفته شود.
تجهیزات جمع‌آوری آب باران، مخازن ذخیره‌سازی و سیستم‌های هوشمند مدیریت آب، از جمله بازارهای رو‌به‌رشد هستند که می‌توانند اشتغال‌زایی قابل توجهی ایجاد کنند.
کشاورزی هوشمند و کم‌آب‌بر می‌تواند ضمن حفظ تولید، هزینه‌ها را کاهش داده و به پایداری اقتصاد روستاها و مناطق کشاورزی کمک کند.
پروژه‌های آبخیزداری و مدیریت روان‌آب‌ها فرصت مناسبی برای مشارکت بخش خصوصی و سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت و کم‌ریسک فراهم می‌کند.
بازگشت به تجربه قنات‌ها و آب‌انبارها با نگاه نوین اقتصادی می‌تواند بحران آب را به نقطه آغاز یک تحول در بازار کسب‌وکار تبدیل کند، نه تهدیدی برای آینده.
