روایت یک رقابت نابرابر در زیست فرهنگی ایرانیان

کتاب در محاصره اسکرول‌ها

به گزارش بازار کسب و کار | گزارش‌های تازه پایگاه رصد فرهنگی کشور نشان می‌دهد سرانه مطالعه روزانه به ۱۰.۹ دقیقه رسیده است و این عدد در برابر میانگین ۷۰ دقیقه استفاده از شبکه‌های اجتماعی قرار می‌گیرد و مقایسه این دو شاخص تصویر روشنی از تغییر الگوی مصرف فرهنگی ارائه می‌دهد و تغییری که پیامدهای آن فراتر از حوزه نشر و کتابفروشی‌هاست.

رقابت کتاب با موبایل دیگر یک استعاره نیست بلکه یک واقعیت عینی است و فضای دیجیتال با سرعت تنوع و جذابیت بصری مخاطب را درگیر می‌کند و در مقابل کتاب نیازمند تمرکز زمان و سکون ذهنی است و همین تفاوت ماهیتی رقابتی نابرابر را شکل داده است.

بر اساس داده‌ها تنها ۴۱ درصد مردم خود را کتابخوان می‌دانند و این یعنی اکثریت جامعه چنین هویتی برای خود قائل نیستند و کتاب هنوز به بخشی از تعریف روزمره سبک زندگی بدل نشده است و هویتی که باید اجتماعی باشد همچنان فردی و محدود مانده است.

بیش از نیمی از پاسخ‌دهندگان گفته‌اند کتاب در خانواده‌شان جایگاه کمی دارد و این گزاره نشان می‌دهد مطالعه به رفتار جمعی تبدیل نشده است و وقتی کتاب در خانه دیده نمی‌شود در ذهن کودک هم نهادینه نمی‌شود و فرهنگ مطالعه پیش از مدرسه در خانواده شکل می‌گیرد.

در عین حال ۸۱ درصد مردم معتقدند کم مطالعه می‌کنند و این خودآگاهی اجتماعی نکته‌ای مهم و قابل تأمل است و جامعه از ضعف مطالعه آگاه است اما در تغییر آن ناتوان مانده است و فاصله میان دانستن و عمل کردن همچنان پابرجاست.

در میان همه گروه‌ها اعضای کتابخانه‌ها رفتار منظم‌تری دارند و ۴۱.۷ درصد آنان کمتر از یک هفته پیش کتابی را به پایان رسانده‌اند و این آمار نشان می‌دهد برای بخشی از جامعه مطالعه عادت فعال است و عادتی که از تصمیم‌های مقطعی فراتر رفته است.

در حوزه ترجیح قالب مطالعه ۵۲.۴ درصد نسخه چاپی را انتخاب می‌کنند و با وجود رشد اپلیکیشن‌ها کاغذ هنوز جایگاه خود را حفظ کرده است و لمس کتاب و تجربه فیزیکی خواندن برای بسیاری اهمیت دارد و این موضوع نشان می‌دهد فناوری هنوز کاملاً جایگزین نشده است.

وقتی ۸۱ درصد مردم اذعان دارند کم مطالعه می‌کنند، مسئله دیگر صرفاً یک آمار فرهنگی نیست بلکه هشداری اجتماعی است که به گفته صاحب‌نظران دانشگاهی می‌تواند آینده دانایی و توسعه کشور را تحت تأثیر قرار دهد.

انگیزه اصلی ۶۴.۴ درصد کتابخوانان رشد فردی اعلام شده است و برای این گروه کتاب ابزار یادگیری و بهبود شخصی است و مطالعه همچنان با مفهوم توسعه فردی پیوند خورده است و این پیوند می‌تواند نقطه اتکای سیاست‌های فرهنگی باشد.

در سوی دیگر ۲۲.۳ درصد مردم اصلاً کتاب نمی‌خوانند و صفر مطلق مطالعه در این بخش از جامعه نگران‌کننده است و این شکاف فرهنگی می‌تواند به شکاف دانشی منجر شود و شکافی که پیامدهای اقتصادی نیز خواهد داشت.

بازار نشر عملاً بر دوش اقلیتی فعال می‌چرخد و خریداران جدی سالانه حدود دو میلیون تومان صرف خرید کتاب می‌کنند و این تمرکز مصرف نشان‌دهنده ساختار نامتوازن بازار است و اقتصاد کتاب به جامعه‌ای فراگیرتر نیاز دارد.

در سبد سلیقه مخاطبان رمان با ۲۱.۲ درصد پیشتاز است و داستان و روایت همچنان بیشترین کشش را دارند و پس از آن کتاب‌های تاریخی روانشناسی و تخصصی قرار می‌گیرند و این الگو بیانگر نیاز به معنا و تحلیل در زندگی روزمره است.

اما چرا بسیاری کتاب نمی‌خوانند و ۴۹.۷ درصد کمبود وقت را دلیل اصلی اعلام کرده‌اند و زندگی پرشتاب شهری فرصت تمرکز طولانی را کاهش داده است و کتاب در اولویت برنامه روزانه قرار نمی‌گیرد.

خستگی ذهنی نیز عاملی تعیین‌کننده است و پس از یک روز کاری پرفشار انرژی شناختی تحلیل می‌رود و کاربران ترجیح می‌دهند محتوای کوتاه و سریع مصرف کنند و اسکرول کردن جایگزین خواندن عمیق شده است.

هزینه کتاب هم در میان دلایل مطرح شده دیده می‌شود و افزایش قیمت کاغذ بر بهای نهایی اثر گذاشته است و برای برخی خانواده‌ها کتاب کالایی غیرضروری تلقی می‌شود و این نگاه مصرفی جایگاه فرهنگی کتاب را تضعیف می‌کند.

در همین زمینه دکتر مهدی رضایی استاد جامعه‌شناسی دانشگاه معتقد است کاهش سرانه مطالعه نتیجه تغییر سبک زندگی است و او تأکید می‌کند جامعه امروز به سمت مصرف محتوای سریع حرکت کرده است و این روند تمرکز عمیق را تضعیف می‌کند و بازگشت به فرهنگ کتاب نیازمند بازتعریف اوقات فراغت است.