واردات ۳۵۰۰۰ ویال «ماده حاجب» و توزیع آن در بیمارستانها
سرویس اقتصادی بازار کسب و کار – چک در اقتصاد ایران همچنان یکی از مهمترین ابزارهای پرداخت و اعتبار به شمار میرود. با وجود آنکه در سالهای اخیر زیرساختهای لازم برای توسعه چک الکترونیک فراهم شده، هنوز بیش از ۹۹ درصد مبادلات چکی کشور بهصورت کاغذی انجام میشود؛ موضوعی که به اعتقاد کارشناسان بیش از هر چیز به میزان پذیرش این ابزار در میان فعالان اقتصادی بازمیگردد.
بر اساس تازهترین گزارش بانک مرکزی، نسبت صدور دستهچک الکترونیک به مجموع دستهچکهای صادرشده در اردیبهشتماه امسال به ۳۱.۴ درصد رسیده است. با این حال، سهم چکهای الکترونیک از کل چکهای صادرشده در همین ماه حدود ۶ درصد بوده است.
طبق این گزارش، شبکه بانکی کشور در اردیبهشتماه امسال ۸۸۸ هزار و ۲۱۶ فقره چک الکترونیک صادر کرده که بالاترین میزان صدور ماهانه از زمان راهاندازی این خدمت محسوب میشود.
همچنین تعداد چکهای الکترونیک صادرشده که در سال ۱۴۰۲ و همزمان با آغاز اجرای قانون مربوطه ۲۲۲ هزار و ۱۳۷ فقره بود، در سال ۱۴۰۴ به ۴ میلیون و ۶۳۹ هزار و ۵۶۷ فقره رسیده است.
با وجود این رشد آماری، واقعیتهای بازار و روند معاملات نشان میدهد که هنوز فاصله قابل توجهی تا جایگزینی کامل چک الکترونیک با چک کاغذی وجود دارد.
در سالهای اخیر با راهاندازی سامانه «چکاد» و اتصال آن به سامانه «صیاد»، امکان صدور، انتقال و وصول چک الکترونیک در شبکه بانکی فراهم شده است.
این سامانه قابلیتهایی مانند احراز هویت دیجیتال صادرکننده و دریافتکننده، ثبت برخط اطلاعات چک، استعلام وضعیت اعتباری صادرکننده، کاهش احتمال جعل یا مفقودی چک و همچنین امکان پیگیری مراحل مختلف آن را در اختیار کاربران قرار میدهد.
کارشناسان معتقدند ایران از نظر زیرساختهای فنی و نظارتی در حوزه چک الکترونیک شرایط مناسبی دارد و حتی در برخی بخشها امکانات پیشبینیشده در سامانههای داخلی با نمونههای مشابه در برخی کشورها قابل مقایسه است. با این حال، چالش اصلی در میزان استفاده و پذیرش این ابزار در بازار قرار دارد.
رشد چک الکترونیک ادامه دارد؛ بازار همچنان چک کاغذی را ترجیح میدهد- ستایش محمدیاری | بازار کسب و کار
چرا چک الکترونیک فراگیر نشده است؟
به گفته کارشناسان، یکی از مهمترین موانع توسعه چک الکترونیک، عادت دیرینه فعالان اقتصادی به استفاده از چکهای کاغذی است. بسیاری از کسبه و فعالان بازار سالها با چک کاغذی کار کردهاند و همچنان در اختیار داشتن برگه چک، امضا و مهر صادرکننده را عامل اطمینان بیشتری میدانند.
از سوی دیگر، بخشی از صاحبان کسبوکارهای کوچک و متوسط آشنایی کافی با نحوه صدور، انتقال و وصول چک الکترونیک ندارند. همین موضوع موجب شده برخی از آنان استفاده از این ابزار را با احتیاط بیشتری دنبال کنند.
کارشناسان همچنین محدود بودن پذیرش چک الکترونیک در زنجیره معاملات را از دیگر موانع گسترش آن میدانند. به اعتقاد آنها، هر ابزار پرداخت زمانی فراگیر میشود که همه طرفهای معامله آن را بپذیرند. در حالی که هنوز بسیاری از فروشندگان و تأمینکنندگان کالا و خدمات، چک الکترونیک را به اندازه چک کاغذی مورد استفاده قرار نمیدهند.
بررسیهای میدانی نیز نشان میدهد چک الکترونیک در حال حاضر بیشتر در قالب ضمانت یا برای برخی تعهدات بانکی مورد استفاده قرار میگیرد و هنوز به یک ابزار رایج پرداخت در معاملات روزمره تبدیل نشده است.
یکی دیگر از عواملی که روند گسترش چک الکترونیک را کند کرده، نبود مشوقهای اقتصادی برای استفاده از این ابزار است.
در بسیاری از کشورها توسعه ابزارهای نوین پرداخت با ارائه مزایایی مانند کاهش کارمزدها، تسهیلات اعتباری یا خدمات ویژه همراه بوده است. اما در ایران هنوز بسیاری از فعالان اقتصادی مزیت اقتصادی مشخصی برای استفاده از چک الکترونیک در مقایسه با چک کاغذی احساس نمیکنند.
در چنین شرایطی، ابزارهایی مانند کارتبهکارت، پایا و ساتنا برای بخش قابل توجهی از کاربران سادهتر و آشناتر به نظر میرسند.
تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد موفقیت چک الکترونیک به مجموعهای از اقدامات همزمان نیاز دارد؛ از اصلاح قوانین و ایجاد زیرساختهای یکپارچه بانکی گرفته تا آموزش کاربران و سادهسازی فرآیندها.
برای نمونه، آمریکا در سال ۲۰۰۴ با تصویب قانون «Check 21» امکان تبادل الکترونیکی تصاویر چک میان بانکها را فراهم کرد. هند نیز از سال ۲۰۰۷ با راهاندازی سامانه حذف گردش فیزیکی چک و اصلاح قوانین مرتبط، زمینه استفاده گستردهتر از این ابزار را فراهم ساخت.
تجربه این کشورها نشان میدهد توسعه ابزارهای نوین مالی تنها به ایجاد زیرساخت محدود نمیشود و نیازمند جلب اعتماد کاربران و پذیرش گسترده در بازار است.
پذیرش بازار؛ شرط اصلی توسعه چک الکترونیک
بررسی شرایط موجود نشان میدهد مهمترین مانع توسعه چک الکترونیک در ایران کمبود زیرساختهای فنی نیست، بلکه میزان استقبال و پذیرش آن در میان فعالان اقتصادی است.
اگرچه زیرساختهای لازم تا حد زیادی فراهم شدهاند، اما آموزش کاربران، اعتماد به این ابزار و پذیرش آن در زنجیره معاملات هنوز به سطحی نرسیده است که چک الکترونیک بتواند جایگزین کامل چک کاغذی شود.
به همین دلیل، با وجود رشد تدریجی استفاده از چک الکترونیک، چک کاغذی همچنان جایگاه خود را بهعنوان اصلیترین ابزار مبادلات اعتباری در اقتصاد ایران حفظ کرده است.
دیدگاهتان را بنویسید