بازار کسب وکار گزارش می دهد؛

فرش ایرانی؛ از شکوه یک میلیارد دلاری تا سهم سه درصدی از بازارهای جهانی

بازار کسب و کار– سرویس اقتصادی: دور از واقعیت نیست اگر بگوییم نام ایران و ایرانی از دیرباز با هنر اصیل فرش‌بافی در جهان گره خورده است. فرش دستباف ایرانی نه تنها یکی از مهم‌ترین نمادهای فرهنگی و هنری کشور به شمار می‌رود، بلکه سال‌ها از اصلی‌ترین کالاهای صادرات غیرنفتی ایران بود و سهم قابل توجهی در ارزآوری و اشتغال کشور داشت.

صنعت فرش را می‌توان مردمی‌ترین صنعت ایران دانست به گونه ای که در دهه‌های گذشته بیش از دو میلیون و ۵۰۰ هزار نفر اشتغال مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده و در بسیاری از روستاها و مناطق کمتر برخوردار از مهم‌ترین منبع درآمد خانوارها به شمار می‌رفت.

با این حال امروز این صنعت که زمانی یکی از مهم‌ترین منابع ارزآوری غیرنفتی کشور محسوب می‌شد، روزهای دشواری را پشت سر می‌گذاردو آمارها به خوبی عمق این عقب‌گرد را نشان می‌دهند.

بر اساس اعلام مرکز ملی فرش ایران، سال گذشته هزار و ۷۳۷ تن فرش دستباف ایرانی به ۶۱ کشور جهان صادر شد و ارزش این صادرات به بیش از ۳۰ میلیون دلار رسید. اگرچه حضور فرش ایرانی در بازارهای جهانی همچنان ادامه دارد، اما مقایسه این رقم با صادرات چند صد میلیون دلاری و حتی میلیارد دلاری دهه‌های گذشته، تصویر روشنی از افول تدریجی این صنعت ارائه می‌دهد.

یحیی آل‌اسحاق، مشاور وزیر صنعت، معدن و تجارت و رئیس شورای عالی راهبردی فرش دستباف کشور در این بازه اذعان کرده است که در دهه ۷۰ فرش یکی از اقلام اصلی صادرات غیرنفتی کشور بود و صادرات آن در برخی سال‌ها بین یک تا یک و نیم میلیارد دلار برآورد می‌شد. در آن دوره کل درآمد ارزی کشور حدود ۱۰ میلیارد دلار بود و فرش سهم مهمی در اقتصاد ایران داشت. اما امروز صادرات رسمی فرش ایران به حدود ۵۰ میلیون دلار رسیده که این وضعیت برای کشوری با چنین پیشینه‌ای در فرش‌بافی تأسف‌بار است.

به گفته وی، بخشی از این افت ناشی از تغییر الگوی مصرف در جهان، تغییر سلیقه مشتریان، ضعف طراحی و بازاریابی و بخشی دیگر نتیجه ورود رقبای جدید به بازارهای سنتی ایران است؛ کشورهایی که طی سال‌های گذشته با برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری هدفمند توانستند سهم قابل توجهی از بازار فرش جهان را به دست آورند.

جواد کاظمی، ‌عضو کمیسیون فرش اتاق بازرگانی ایران هم عنوان کرده است که در مقطعی از زمان صادرات فرش دستبافت به مرز ۲ میلیارد دلار صادرات رسیده بود، اما متأسفانه این روند سیر نزولی به خود گرفت.

وی افزود: با توجه به اینکه هم اکنون در ابتدای سال و جریانات به اتفاق افتاده در کشورکه مانع از صادرات شده ، هنوز آماری منتشر نشده استو امیدواریم هر چه سریعتر شرایط صادرات مهیا شود.

کارشناسان حوزه فرش نیز معتقدند تحریم‌های اقتصادی، محدودیت‌های بانکی، نوسانات نرخ ارز، ضعف در بازاریابی بین‌المللی، نبود برندینگ منسجم، افزایش هزینه‌های تولید و عدم حمایت کافی از تولیدکنندگان از دیگر عوامل مؤثر در کاهش صادرات فرش ایران بوده‌اند. نتیجه این شرایط آن شده که بازاری که روزگاری در اختیار فرش ایرانی بود، اکنون میان کشورهای رقیب تقسیم شده است.

سهم سه درصدی گلستان ازصادرات فرش دستبافت

اگر بخواهیم نمونه‌ای عینی از وضعیت امروز فرش ایران را مشاهده کنیم، کافی است به گلستان و کارگاه‌های فرش‌بافی ترکمن در آق‌قلا، گنبدکاووس و مراوه‌تپه سر بزنیم؛ جایی که فرش ترکمن با بیش از ۸۱۱ طرح و نقش اصیل، هنوز هم بخشی از هویت فرهنگی مردم منطقه به شمار می‌رود. فرش ترکمن با نقوش هندسی و شکسته، رنگ‌های اصیل همچون قرمز لاکی، سرمه‌ای، سبز پررنگ، سفید و بژ و طرح‌هایی که ریشه در فرهنگ و تاریخ قوم ترکمن دارند، یکی از شاخص‌ترین دستبافته‌های ایران محسوب می‌شود. با این حال، این هنر اصیل نیز از مشکلات صنعت فرش کشور بی‌نصیب نمانده است.

به گفته عبدالوهاب صحنه، رییس اداره امور فرش اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت گلستان، این استان با برخورداری از هشت هزار بافنده فعال و ۱۶ هزار بافنده فصلی و نیمه‌فعال از استان‌های مهم تولیدکننده فرش دستباف کشور است و سالانه نزدیک به ۳۷ هزار متر مربع فرش، گبه و تابلوفرش تولید می‌شود. با وجود این ظرفیت بزرگ، تنها سه درصد از تولیدات فرش دستباف استان به کشورهایی همچون ژاپن، ایتالیا، آلمان، مکزیک و افریقای جنوبی صادر می شود.

وی افزود: این در حالی است کشورهایی مثل هند و بنگلادش رقیب ما در تولید فرش دستباف هستند، متاسفانه این رقبا با دست خودمان ایجاد شده است چرا که هنرمندان و سرمایه گذاران ایرانی صنعت فرش ایرانی را به این نقاط از دنیا برده اند.

بافندگانی که دیگر امیدی به ادامه فعالیت در این صنعت ندارند افزایش شدید قیمت نخ، گرانی مواد اولیه، پایین بودن دستمزدها، نبود تسهیلات و دشواری فروش محصول.را از مهم ترین عوامل رکود آن عنوان می‌کنند.

یکی از بافندگان قدیمی فرش ترکمن با بیان اینکه درآمد پایین و تورم قیمت نخ انگیزه ادامه فعالیت را از بافندگان گرفته است، به خبرنگار بازار کسب و کار گفت: با وجود این شرایط دیگر فعالان صنعت فرش تمایلی به ادامه راه ندارند.

آتابای افزود: فرشی که چندین ماه برای بافت آن زمان صرف می‌شود، ارزش مادی زیادی دارد اما سهم بافنده از این مبلغ بسیار ناچیز است چرا که واسطه‌ها فرش را با قیمت ریالی از تولیدکننده خریداری می‌کنند، در حالیکه در بازارهای هدف آن را با ارزهای خارجی به دلار می فروشند و تولیدکننده از میزان واقعی سود حاصل از صادرات بی‌اطلاع می‌ماند.

وی ادامه داد: بافندگانی که حتی از حداقل حمایت‌های بیمه‌ای هم برخوردار نیستند و سود سرشار دسترنجشان به جیب واسطه ها می رود.

ایگدری، یکی دیگر از بافندگان باسابقه فرش دستبافت ترکمن که پس از دو دهه فعالیت، این حرفه را کنار گذاشته است، اظهارکرد: نخ مهم‌ترین ماده اولیه فرش است اما بافنده باید آن را با قیمت بسیار گزافی تهیه کند. وقتی هزینه تولید هر روز افزایش پیدا می‌کند اما قیمت خرید فرش متناسب با آن رشد نمی‌کند، ادامه کار صرفه اقتصادی ندارد.

وی معتقد است بازارهای جهانی نیز تغییر کرده‌اند و صادرکنندگان باید خود را با سلیقه‌های جدید تطبیق دهند چرا که در کشورهای مختلف نسل‌ها تغییر کرده‌اند و طبیعتاً سلیقه مشتریان هم عوض شده است. نمی‌توان انتظار داشت طرحی که ۲۰ سال پیش فروش خوبی داشت، امروز هم همان میزان تقاضا داشته باشد.

یک بانوی کارآفرین فعال در بافت فرش دستبافت که هنوز به آینده فروش فرش ترکمن امیدوار است، بیان کرد: با وجود تمامی مشکلات هنوز بافندگانی هستند که برای حفظ این هنر تلاش می‌کنند.

قربان تاج پوری، مدیرعامل شرکت تولیدی و صادراتی فرش «سولماز آق‌قلا»، که بیش از سه دهه از عمر خود را صرف آموزش، تولید و صادرات فرش ترکمن کرده و چهره ای شناخته شده در این صنعت است، گفت: فرش ترکمن از نظر کیفیت و ارزش هنری چیزی کمتر از سایر فرش‌های مطرح ایران ندارد و این فرش‌ها نه تنها از نظر کیفیت بی‌نظیر هستند، بلکه به دلیل ریشه‌های تاریخی و هنری خود در بسیاری از بازارهای جهانی مورد توجه قرار می‌گیرند. اما حفظ این هنر نیازمند حمایت واقعی است.

وی مهم‌ترین چالش‌های صنعت فرش را کمبود منابع مالی، ضعف زیرساخت‌های صادراتی و نبود حمایت‌های عملی از تولیدکنندگان عنوان کرد.

پوری با انتقاد از وضعیت موجود اظهار کرد: در گلستان حدود ۷۰ درصد زیرساخت‌های صنایع‌دستی در حوزه فرش فراهم است، اما همچنان از این ظرفیت استفاده نمی‌شود. مشکل ما تحریم نیست، مشکل بی‌توجهی به ظرفیت‌های موجود است.

این فعال صنعت فرش ترکمن با انتقاد از نبود زیرساخت‌های تخصصی در این استان گفت: در گلستان حتی یک مرکز رنگرزی طبیعی و یک طراح تخصصی فرش ترکمن نداریم. برای صادرات نیز ناچاریم قراردادهای خود را با نام تجار سایر استان‌ها منعقد کنیم. این موضوع برای تولیدکننده‌ای که سال‌ها در این حوزه فعالیت کرده، قابل قبول نیست.

پوری معتقد است اگر ظرفیت‌های صادراتی استان فعال شود، فرش ترکمن می‌تواند سهم بسیار بیشتری از بازارهای منطقه‌ای و جهانی به دست آورد و حلقه مفقوده زنجیره تولید مشکلات فرش تنها به مرحله تولید و فروش محدود نمی‌شود.

در همین رابطه عبدالله بهرامی، مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های فرش دستباف کشور، یکی از مهم‌ترین مشکلات این صنعت را ضعف در فرآوری پشم عنولن کرده و معتقد است؛ ایران حدود ۶۰ میلیون رأس دام سبک دارد و از نظر تأمین پشم ظرفیت کم‌نظیری در اختیار کشور است، اما در حوزه فرآوری پشم سرمایه‌گذاری مناسبی انجام نشده و همین موضوع هزینه‌های تولید را افزایش داده است.

به اعتقاد کارشناسان، تکمیل زنجیره ارزش فرش از تأمین مواد اولیه تا طراحی، رنگرزی، تولید و صادرات می‌تواند بسیاری از مشکلات موجود را برطرف کند.

وعده‌های تحول؛واقعیت یا تکرار گذشته؟

در حالی که فعالان صنعت فرش از مشکلات متعدد سخن می‌گویند، مسئولان از برنامه‌های جدید برای احیای این صنعت خبر می‌دهند.

مشاور وزیر صنعت، معدن و تجارت و رئیس شورای عالی راهبردی فرش دستباف کشور از تدوین «سند تحول فرش دستباف» خبر داده و گفته است: احیای این صنعت بدون تحول ساختاری امکان‌پذیر نیست.

به گفته آل اسحاق، درآمد فعالان این حوزه، توسعه مصرف داخلی، گسترش صادرات و بهره‌گیری از ظرفیت دیپلماسی اقتصادی از مهم‌ترین محورهای این سند خواهد بود.

وی همچنین درباره تأمین مواد اولیه فرش‌بافی که به تأمین ابریشم و مواد رنگرزی مربوط می‌شود، بیان کرد: که در این زمینه مذاکراتی با طرف ترکمنستانی انجام شده و اقدامات لازم برای تأمین مواد اولیه در حال پیگیری است.

آل اسحاق همچنین در مورد کشورهای دیگری که نسبت به راه‌اندازی کارگاه و بافت فرش ایرانی اقدام کردند گفت: با پیگیری صدور شناسنامه فرش ایرانی این مشکل در حال برطرف شدن است و وقتی فرش شناسنامه داشته باشد دیگر این مشکلات وجود خارجی نخواهند داشت.
سید محمد ویسیان، معاون مرکز ملی فرش ایران نیز در این رابطه اعلام کرده برنامه‌هایی برای توسعه بازارهای صادراتی، اعزام هیئت‌های تجاری، برگزاری نمایشگاه‌ها و حمایت از تولیدکنندگان در دستور کار قرار دارد.
وی همچنین از پوشش بیمه‌ای ۱۵۲ هزار قالیباف خبر داده و گفته است در صورت تأمین اعتبار، این تعداد به بیش از ۲۰۰ هزار نفر افزایش خواهد یافت.

اگر چه به رغم همه مشکلات موجود فرش ایرانی هنوز نمرده است و در معتبرترین بازارهای جهان مشتری و نان و نشانی دارد و همچنان فعلان این صعنت به دنبال احیای آن هستند، اما فاصله میان ظرفیت‌های عظیم این صنعت و وضعیت فعلی آن هر روز بیشتر می‌شود و مادامی که صادرات یک صنعت از بیش از یک میلیارد دلار به چند ده میلیون دلار سقوط می‌کند، بافندگان به دلیل درآمد پایین حرفه خود را ترک می‌کنند، استانی با ۳۰ هزار بافنده تنها سه درصد از تولید خود را صادر می‌کند و حتی از داشتن یک مرکز تخصصی طراحی و رنگرزی محروم است، دیگر نمی‌توان صرفاً با وعده تدوین سند و برگزاری نمایشگاه از آینده روشن سخن گفت.

امروز فرش ایران بیش از هر زمان دیگری نیازمند تصمیم‌های عملی، حمایت‌های هدفمند و نگاه اقتصادی مبتنی بر بازارهای جهانی است. در غیر این صورت، بیم آن می‌رود که نسل‌های آینده، فرش دستباف ایران را نه به عنوان یک صنعت پویا و ارزآور، بلکه تنها به عنوان میراثی پرافتخار از گذشته بشناسند؛ میراثی که ارزش آن را همه می‌دانستند اما برای حفظ آن تلاشی نکردند.