حفاظت از جنگل‌های هیرکانی گلستان؛ از پایش میدانی تا حفاظت هوشمند
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان گلستان در گفت‌وگویی تخصصی با خبرنگار بازار کسب و کار، درباره میزان آمادگی استان برای حفاظت از جنگل‌های هیرکانی، مقابله با حریق، توسعه پایش تصویری و هوشمند، استفاده از پهپاد و فناوری‌های نوین، وضعیت یگان حفاظت و چالش‌های نیروی انسانی توضیح داد.
در این گفت‌وگو تلاش شده است وضعیت موجود، ظرفیت‌های حفاظتی و همچنین فاصله میان زیرساخت‌های فعلی و الزامات حفاظت هوشمند از عرصه‌های طبیعی استان مورد بررسی قرار گیرد.
محور اول | آمادگی گلستان برای حفاظت از جنگل‌های هیرکانی
پایش عرصه‌ها؛ حفاظت فقط به دوربین محدود نیست
خبرنگار بازار کسب‌وکار: استان گلستان چه میزان از عرصه‌های جنگلی و مرتعی خود را به‌صورت مستمر و برخط پایش می‌کند و چه سهمی همچنان خارج از پوشش پایش هوشمند قرار دارد؟
علی‌اصغر نیکویی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان: حفاظت از عرصه‌های طبیعی استان صرفاً به پایش برخط با دوربین محدود نمی‌شود. اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان از یک شبکه ترکیبی شامل پایش میدانی، گشت‌های حفاظتی، دیده‌بانی، گزارش‌های مردمی، سامانه‌های ارتباطی، اطلاعات هواشناسی و ظرفیت‌های فناورانه استفاده می‌کند.
با توجه به گستردگی عرصه‌های ملی استان، شرایط کوهستانی و جنگلی و وجود نقاط صعب‌العبور، در شرایط فعلی پوشش صددرصدی تصویری و برخط تمام عرصه‌ها امکان‌پذیر نیست. رویکرد استان این است که ابتدا نقاط پرخطر و راهبردی تحت پوشش پایش هوشمند قرار گیرند و در کنار آن، شبکه نیروهای حفاظتی همچنان به‌عنوان لایه اصلی واکنش و مداخله در عرصه فعال باشد.
بنابراین نبود پوشش دوربین در یک نقطه به معنای نبود حفاظت در آن منطقه نیست؛ پایش هوشمند در حال تکمیل شبکه حفاظتی موجود است و جایگزین نیروی انسانی نمی‌شود.
زمان واکنش به حریق
خبرنگار بازار کسب‌وکار: اگر امروز آتش‌سوزی در یک منطقه صعب‌العبور آغاز شود، متوسط زمان کشف تا اطلاع مرکز فرماندهی و اعزام نخستین تیم چقدر است؟ آیا این زمان با استاندارد مطلوب فاصله دارد؟
نیکویی: زمان واکنش در حریق‌های جنگلی به عوامل متعددی از جمله محل وقوع، ارتفاع، صعب‌العبور بودن منطقه، شرایط جوی، دسترسی جاده‌ای، امکان مشاهده دود، وضعیت ارتباطات و فاصله نیروهای آماده‌باش بستگی دارد. بنابراین ارائه یک عدد ثابت برای تمام نقاط استان از نظر کارشناسی دقیق نیست.
با این حال، سیاست عملیاتی منابع طبیعی گلستان بر کشف سریع، اطلاع‌رسانی فوری و اعزام نزدیک‌ترین نیروها و تجهیزات استوار است. تجربه عملیاتی استان نیز نشان می‌دهد تقویت دیده‌بانی، کشیک‌های حفاظتی، آماده‌باش نیروها و ایجاد دسترسی‌های مناسب نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش خسارت دارد.
در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵، ۳۸ مورد حریق در استان ثبت شد و سطح خسارت به بیش از ۲۸ هکتار رسید که نسبت به مدت مشابه کاهش ۸۱ درصدی خسارت را نشان می‌دهد. این آمار را باید در کنار مجموعه اقدامات پیشگیرانه، آمادگی نیروها و واکنش سریع در عرصه ارزیابی کرد.
انسان یا فناوری؟
خبرنگار بازار کسب‌وکار: گلستان در حفاظت از عرصه‌های طبیعی بیشتر به نیروی انسانی متکی است یا فناوری؟
نیکویی: مدل حفاظتی استان ترکیبی است. نیروی انسانی همچنان مهم‌ترین عنصر حفاظت از عرصه‌های طبیعی به شمار می‌رود؛ زیرا فناوری می‌تواند کشف و هشدار ایجاد کند، اما در نهایت این نیروی انسانی است که باید در عرصه حاضر شود، حریق را مهار کند، تخلف را متوقف کند و اقدامات قانونی را انجام دهد.
در کنار نیروهای حفاظتی، استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، تجهیزات ارتباطی، سامانه‌های موقعیت‌یابی، دوربین‌ها و پهپادها نیز در دستور کار توسعه‌ای استان قرار دارد.
هدف، حرکت از «حفاظت صرفاً میدانی» به سمت حفاظت ترکیبی، یعنی انسان، داده و فناوری است.
شناسایی مناطق پرخطر
خبرنگار بازار کسب‌وکار: مناطق دارای بالاترین ریسک حریق بر چه اساسی تعیین می‌شوند؟
نیکویی: ارزیابی خطر حریق بر اساس یک شاخص واحد انجام نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از عوامل در کنار یکدیگر مورد بررسی قرار می‌گیرند؛ از جمله خشکی پوشش گیاهی، دما و رطوبت، میزان بارندگی، شیب و توپوگرافی، میزان دسترسی انسانی، مجاورت با راه‌ها و مناطق سکونتگاهی و سابقه وقوع حریق.
از نظر عملیاتی نیز مناطق مختلف استان متناسب با شرایط فصلی در اولویت‌های حفاظتی قرار می‌گیرند.
در شش‌ماهه نخست سال جاری، از مجموع ۳۸ مورد حریق، ۲۳ مورد در جنگل‌های طبیعی، ۱۱ مورد در جنگل‌های دست‌کاشت و چهار مورد در عرصه‌های مرتعی رخ داده است. این داده‌ها برای تعیین اولویت گشت‌ها و اقدامات پیشگیرانه مورد استفاده قرار می‌گیرد.
محور دوم | دوربین‌های هوشمند؛ از وعده تا عملکرد
سهم گلستان از برنامه ملی پایش تصویری
خبرنگار بازار کسب‌وکار: چه سهمی از برنامه ملی دوربین‌های پایش به گلستان اختصاص یافته و برنامه تکمیل پوشش چیست؟
نیکویی: با توجه به اهمیت جنگل‌های هیرکانی گلستان و گستردگی عرصه‌ها، توسعه پایش تصویری برای استان یک ضرورت حفاظتی است، نه اقدامی صرفاً فناورانه.
اداره‌کل منابع طبیعی استان پیگیر توسعه این زیرساخت و استقرار تجهیزات در نقاط دارای اولویت حفاظتی است. البته اجرای کامل شبکه پایش به مجموعه‌ای از زیرساخت‌ها شامل اعتبار، دکل، برق، ارتباطات پایدار و نگهداری مستمر نیاز دارد و نمی‌توان صرفاً با تأمین دوربین انتظار پوشش کامل داشت.
رویکرد استان، استقرار هدفمند تجهیزات در نقاط پرریسک و دارای ارزش حفاظتی بالا است.
آیا دوربین‌ها حریق را خودکار تشخیص می‌دهند؟
خبرنگار بازار کسب‌وکار: آیا دوربین‌های مورد استفاده امکان تشخیص خودکار دود و حریق را دارند؟
نیکویی: هدف از توسعه نسل جدید پایش تصویری، عبور از مدل صرفاً تصویری و حرکت به سمت پایش هوشمند و تولید هشدار است.
در این مدل، دوربین تصویر را به مرکز کنترل ارسال می‌کند و با استفاده از الگوریتم‌های تشخیص دود و حریق می‌تواند در کاهش زمان کشف مؤثر باشد.
البته بهره‌برداری کامل از این قابلیت به کیفیت ارتباط، زاویه دید، شرایط جوی، محل نصب و زیرساخت پردازشی بستگی دارد. بنابراین باید از اعلام ظرفیت‌های فنی فراتر از امکانات واقعی عملیاتی پرهیز کرد.
گلوگاه توسعه پایش تصویری
خبرنگار بازار کسب‌وکار: مهم‌ترین گلوگاه توسعه پایش تصویری در جنگل‌های گلستان چیست؟
نیکویی: نمی‌توان یک عامل را به‌تنهایی گلوگاه دانست. توسعه پایش تصویری در عرصه‌های جنگلی یک زنجیره به‌هم‌پیوسته است که اعتبار، تأمین و نگهداری تجهیزات، برق، دکل، ارتباطات، اینترنت یا لینک رادیویی، دسترسی به نقاط مرتفع و صعب‌العبور و تأمین قطعات و پشتیبانی فنی را شامل می‌شود.
اگر یکی از این حلقه‌ها وجود نداشته باشد، حتی بهترین دوربین نیز کارایی مورد انتظار را نخواهد داشت. بنابراین توسعه این سامانه‌ها باید به‌صورت یک بسته کامل زیرساختی دیده شود، نه صرفاً خرید دوربین.
تاب‌آوری شبکه در زمان اختلال
خبرنگار بازار کسب‌وکار: در صورت از کار افتادن دوربین یا دکل ارتباطی، شبکه چقدر تاب‌آوری دارد؟
نیکویی: تاب‌آوری شبکه یکی از موضوعات مهم در طراحی سامانه‌های حفاظتی است و نمی‌توان حفاظت عرصه را به یک نقطه یا یک تجهیز وابسته کرد.
در ساختار عملیاتی منابع طبیعی، نیروی انسانی و ارتباطات میدانی همچنان لایه پشتیبان فناوری محسوب می‌شوند. البته برای رسیدن به یک شبکه کاملاً تاب‌آور، توسعه ارتباطات پشتیبان، تأمین برق اضطراری، لینک‌های جایگزین و افزایش تعداد نقاط دیده‌بانی ضروری است و این موضوع از نیازهای توسعه‌ای استان محسوب می‌شود.
محور سوم | فناوری و تحول یگان حفاظت
از گشت سنتی تا پیشگیری و پیش‌بینی
خبرنگار بازار کسب‌وکار: آیا گلستان از مدل سنتی گشت و کشف به سمت پیش‌بینی و پیشگیری حرکت کرده است؟
نیکویی: بله. اساس کار یگان حفاظت در سال‌های اخیر صرفاً واکنش به تخلف نبوده و پیشگیری، شناسایی نقاط پرخطر و حضور هدفمند در مناطق حساس نیز در دستور کار قرار گرفته است.
گشت‌های حفاظتی، شناسایی کانون‌های تخلف، کنترل عرصه‌های دارای سابقه تصرف، توجه به شخم و شیار غیرمجاز در مراتع و پایش مناطق دارای ریسک حریق، همگی در همین چارچوب قرار دارند.
در حوزه حریق نیز استان در حال حرکت به سمت استفاده بیشتر از داده‌های هواشناسی، سابقه حریق و وضعیت پوشش گیاهی برای پیش‌بینی و اولویت‌بندی گشت‌ها و استقرار نیروها است.
آیا داده‌ها در یک سامانه واحد تجمیع می‌شوند؟
خبرنگار بازار کسب‌وکار: آیا داده‌های دوربین، GPS، گزارش نیروها، هواشناسی و داده‌های ماهواره‌ای در یک سامانه واحد تجمیع می‌شوند؟
نیکویی: تجمیع کامل همه این داده‌ها در یک بستر واحد، هدف مطلوب و مسیر آینده حفاظت هوشمند است؛ اما نباید ادعا کرد که تمام لایه‌های اطلاعاتی در همه نقاط استان امروز به‌صورت کامل و یکپارچه در یک سامانه واحد عملیاتی شده‌اند.
در حال حاضر هر یک از این منابع اطلاعاتی در حوزه خود مورد استفاده قرار می‌گیرند و حرکت استان به سمت یکپارچه‌سازی داده‌ها و تصمیم‌گیری مبتنی بر اطلاعات مکانی و زمانی است.
این همان نقطه‌ای است که حمایت ملی می‌تواند تحول بزرگی در حفاظت از جنگل‌های هیرکانی ایجاد کند.
ارتباط نیروها در زمان قطع شبکه
خبرنگار بازار کسب‌وکار: در صورت قطع شبکه مخابراتی و بی‌سیم، ارتباط نیروها چقدر حفظ می‌شود؟
نیکویی: در مناطق جنگلی، به دلیل توپوگرافی و کوهستانی بودن بخش‌هایی از عرصه، پوشش ارتباطی همیشه یکنواخت نیست. به همین دلیل، برنامه‌ریزی عملیاتی یگان حفاظت نباید بر یک بستر ارتباطی واحد متکی باشد.
استفاده از بی‌سیم، شبکه‌های موجود، نقاط تقویت ارتباطی و ارتباطات جایگزین در شرایط اضطراری اهمیت دارد.
با این حال، برای پوشش کامل‌تر نقاط کور ارتباطی، توسعه زیرساخت‌های ارتباطی اختصاصی و تجهیزات پشتیبان ضروری است که نیازمند سرمایه‌گذاری و همکاری دستگاه‌های متولی است.
پهپاد؛ ابزار مکمل حفاظت
خبرنگار بازار کسب‌وکار: آیا استفاده عملیاتی از پهپاد آغاز شده است؟
نیکویی: پهپاد یکی از ابزارهای مؤثر برای پایش عرصه‌های وسیع و صعب‌العبور است و استفاده از این فناوری می‌تواند در کشف حریق، پایش تخریب، شناسایی تصرفات و بررسی نقاط مشکوک نقش قابل توجهی داشته باشد.
اما باید میان «امکان استفاده از پهپاد» و «پوشش دائمی پهپادی کل استان» تفاوت قائل شد.
گستردگی عرصه‌ها، محدودیت پرواز، شرایط جوی، نیاز به اپراتور تخصصی، شارژ و نگهداری تجهیزات و هزینه عملیاتی باعث می‌شود پهپاد به‌عنوان یک ابزار مکمل و هدفمند مورد استفاده قرار گیرد، نه جایگزین کامل نیروی انسانی و سایر سامانه‌ها.
محور چهارم | نیروی انسانی و مدل رنجر
آیا تعداد نیروهای حفاظتی کافی است؟
خبرنگار بازار کسب‌وکار: تعداد نیروهای حفاظتی فعال نسبت به وسعت عرصه‌های ملی استان چه وضعیتی دارد؟
نیکویی: یکی از واقعیت‌های مهم حفاظت از منابع طبیعی این است که تناسب نیروی انسانی با وسعت عرصه‌های ملی باید یکی از شاخص‌های اصلی ارزیابی توان حفاظتی باشد.
گلستان دارای عرصه‌های گسترده و متنوعی از جنگل، مرتع و سایر اراضی ملی است و حفاظت مؤثر از چنین گستره‌ای نیازمند نیروی انسانی کافی، تجهیزات مناسب و دسترسی عملیاتی است.
بنابراین ارزیابی کفایت نیرو نباید صرفاً بر اساس «تعداد نیرو» انجام شود؛ بلکه عواملی مانند وسعت حوزه استحفاظی، پراکندگی عرصه‌ها، صعب‌العبور بودن مناطق، تعداد کانون‌های تخلف، طول مسیرهای دسترسی، سابقه حریق و حجم مأموریت‌های حفاظتی نیز باید در نظر گرفته شود.
از این منظر، تقویت نیروی انسانی یگان حفاظت یک مطالبه سازمانی و کارشناسی است، نه صرفاً یک مطالبه اداری.
پرسش‌های بی‌پاسخ؛
با وجود پاسخ‌های ارائه‌شده از سوی مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان، چند پرسش مهم این گفت‌وگو همچنان پاسخ عددی یا مشخص دریافت نکرده است. از آنجا که هدف این مصاحبه، بررسی واقعی میزان آمادگی استان برای حفاظت از جنگل‌های هیرکانی است، بازار کسب‌وکار این موارد را به‌صورت مشخص مجدداً مطالبه می‌کند:
۱. متوسط زمان واکنش به حریق دقیقاً چقدر است؟
در پاسخ به سؤال مربوط به زمان کشف حریق تا اطلاع مرکز فرماندهی و اعزام نخستین تیم، عوامل مؤثر بر زمان واکنش تشریح شد، اما عدد مشخصی ارائه نشد.
مطالبه : متوسط زمان کشف حریق تا اطلاع مرکز فرماندهی و همچنین متوسط زمان از اطلاع مرکز تا اعزام نخستین تیم در استان چند دقیقه است؟ این زمان در مناطق صعب‌العبور چقدر است و چه فاصله‌ای با استاندارد مطلوب دارد؟
۲. سهم واقعی گلستان از دوربین‌های ملی چقدر است؟
در پاسخ مربوط به برنامه ملی دوربین‌ها، ضرورت توسعه پایش تصویری و نیازهای زیرساختی تشریح شد، اما تعداد دوربین‌های اختصاص‌یافته و نصب‌شده اعلام نشد.
مطالبه : چه تعداد دوربین به گلستان اختصاص یافته، چند دستگاه تاکنون نصب و عملیاتی شده و این تجهیزات چه درصدی از مناطق پرخطر و راهبردی استان را پوشش می‌دهند؟ برنامه زمانی تکمیل این شبکه چیست؟
۳. شبکه پایش در برابر اختلال چقدر تاب‌آور است؟
ضرورت برق اضطراری و ارتباطات پشتیبان مورد تأکید قرار گرفت، اما میزان فعلی تاب‌آوری شبکه مشخص نشد.
مطالبه : در حال حاضر چند نقطه پایش به برق اضطراری، لینک ارتباطی جایگزین یا سایر تجهیزات پشتیبان مجهز است و در صورت قطع ارتباط اصلی، چه میزان از شبکه همچنان فعال باقی می‌ماند؟
۴. یکپارچه‌سازی داده‌ها در چه مرحله‌ای قرار دارد؟
در پاسخ به سؤال مربوط به تجمیع داده‌های دوربین، GPS، هواشناسی، گزارش نیروها و تصاویر ماهواره‌ای، اعلام شد که یکپارچه‌سازی کامل هنوز محقق نشده است.
مطالبه : اکنون دقیقاً کدام داده‌ها در یک بستر مشترک قابل استفاده هستند و برنامه اداره‌کل برای ایجاد سامانه یکپارچه مدیریت و تحلیل اطلاعات حفاظتی چه زمان‌بندی مشخصی دارد؟
۵. یگان حفاظت گلستان چند نیرو دارد؟
در پاسخ به سؤال مربوط به وضعیت نیروی انسانی، بر ضرورت تقویت یگان حفاظت تأکید شد، اما تعداد نیروهای موجود و میزان کمبود اعلام نشد.
مطالبه : یگان حفاظت منابع طبیعی گلستان در حال حاضر چند نیروی فعال دارد؟ تعداد نیروی موردنیاز برای پوشش مطلوب عرصه‌های ملی استان چقدر است و کسری نیروی انسانی در حال حاضر چند نفر برآورد می‌شود؟
۶. پهپادها در عمل چه میزان استفاده شده‌اند؟
در پاسخ ارائه‌شده، ظرفیت‌های پهپاد تشریح شد، اما تعداد تجهیزات و میزان استفاده عملیاتی مشخص نشد.
مطالبه : اداره‌کل منابع طبیعی گلستان در حال حاضر چند پهپاد عملیاتی در اختیار دارد و این تجهیزات تاکنون در چه تعداد مأموریت پایش، کشف حریق، شناسایی تخریب یا تصرف مورد استفاده قرار گرفته‌اند؟
مطالبه نهایی
آنچه از یک نظام حفاظت هوشمند انتظار می‌رود، صرفاً اعلام ضرورت استفاده از فناوری، افزایش گشت‌ها یا تقویت نیروی انسانی نیست؛ بلکه باید بتوان میزان آمادگی را با عدد، زمان، درصد پوشش و شاخص‌های قابل سنجش ارزیابی کرد.
بر همین اساس، انتظار می رود اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان در پاسخ تکمیلی، اطلاعات مربوط به زمان واکنش به حریق، تعداد و میزان پوشش دوربین‌ها، سطح تاب‌آوری شبکه، میزان یکپارچگی داده‌ها، تعداد نیروهای حفاظتی و ظرفیت عملیاتی پهپادها را به‌صورت شفاف و قابل ارزیابی ارائه کند.
این ارقام می‌تواند تصویر دقیق‌تری از فاصله میان وضعیت موجود و سطح موردنیاز برای حفاظت مؤثر و هوشمند از جنگل‌های هیرکانی گلستان در اختیار افکار عمومی قرار دهد.
دیدگاهتان را بنویسید