بازار کسب و کار گزارش می دهد

بازنگری در دکترین هسته‌ای؛ مطالبه‌ای که پس از حملات به ایران گسترش یافت

به گزارش خبرنگار بازار کسب‌ و کار، این روند پس از دو مرحله تجاوز نظامی، نخست در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ و بار دیگر در اسفند همان سال، شدت گرفته است. بخشی از نخبگان و افکار عمومی ایران معتقدند تجربه حمله به تأسیسات هسته‌ای، در شرایطی که کشور بیش از دو دهه مسیر دیپلماسی و پذیرش نظارت‌های بین‌المللی را دنبال کرده، ضرورت بازنگری در سیاست بازدارندگی را مطرح کرده است.

در این میان، مقام‌های رسمی جمهوری اسلامی ایران تأکید دارند که تاکنون تصمیم جدیدی برای تغییر سیاست هسته‌ای کشور اتخاذ نشده است. با این حال، اظهارات اخیر آنها درباره منشأ شکل‌گیری این بحث و شرایطی که به طرح آن انجامیده، نشان می‌دهد موضوع بازنگری در دکترین هسته‌ای دیگر صرفاً در سطح گمانه‌زنی تحلیل‌گران خارجی مطرح نیست.

حملات نظامی و شکل‌گیری مطالبه بازنگری

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، شنبه‌شب ۹ آبان در گفت‌وگوی ویژه خبری، ضمن تأکید بر نبود تصمیم رسمی جدید درباره دکترین هسته‌ای، از مطرح شدن این پرسش سخن گفت که در صورت وقوع جنگی دیگر، آیا ایران باید همچنان از دکترین پیشین خود پیروی کند.

وی در این گفت‌وگو اظهار کرد: «هنوز تصمیم جدیدی گرفته نشده؛ البته این بحث الان مطرح است که اگر دوباره جنگ شود آیا ما می‌خواهیم همان دکترین سابق را داشته باشیم؟ هیچ تصمیم جدیدی به صورت رسمی گرفته نشده است.»

رضایی در ادامه، شکل‌گیری مطالبه تغییر را به تجربه حملات نظامی مرتبط دانست و گفت: «ملت ایران می‌بینند که با وجود فعالیت صلح‌آمیز هسته‌ای، دشمن تأسیسات هسته‌ای ما را بمباران و به کشور ما حمله کرده است؛ فلذا این مطالبات شکل می‌گیرد که چرا باید این وضع ادامه پیدا کند.»

دو روز بعد، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در نشست خبری دوشنبه ۱۱ آبان، آمریکا و رژیم صهیونیستی را عامل اصلی شکل‌گیری بحث بازنگری در دکترین هسته‌ای ایران معرفی کرد.

وی گفت: «دلیل و بانی شکل‌گیری این بحث، نه‌فقط در جامعه ما، بلکه در سطح بین‌المللی، کسی نیست جز آمریکا و رژیم صهیونیستی. برنامه هسته‌ای ایران مطلقا صلح‌آمیز بوده و هست و این موضوع بارها اثبات شده است.»

بقائی همچنین تأکید کرد ایران تا زمانی که عضو پیمان عدم اشاعه سلاح‌های هسته‌ای (NPT) باشد، به تعهدات خود پایبند خواهد ماند. رضایی نیز تصریح کرده است که هیچ تصمیم رسمی تازه‌ای در این زمینه اتخاذ نشده است.

از بحث نخبگان تا تریبون‌های رسمی

اظهارات مقام‌های ایرانی درباره بازنگری در دکترین هسته‌ای، در شرایطی مطرح می‌شود که طی روزهای اخیر این موضوع در میان نمایندگان مجلس، رسانه‌ها و برخی تریبون‌های رسمی کشور بازتاب گسترده‌تری یافته است.

محمدجواد حاج‌علی‌اکبری، امام جمعه موقت تهران، در خطبه‌های نماز جمعه ۸ آبان، بازنگری در دکترین هسته‌ای را «مطالبه ملی» خواند و تأکید کرد: «این موضوع واکنشی شتاب‌زده و هیجانی نیست، بلکه برآمده از آگاهی و تجربه تاریخی ملت ایران در مواجهه با بدعهدی‌های آمریکاست.»

در مجلس شورای اسلامی نیز موضع‌گیری‌ها صریح‌تر شده است. علی‌اصغر باقرزاده روز ۱۰ آبان اعلام کرد که «زمان تغییر دکترین هسته‌ای فرا رسیده است».

احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، نیز از این موضع فراتر رفت و از ساخت سلاح هسته‌ای پیش از خروج از پیمان عدم اشاعه دفاع کرد.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که هنوز هیچ‌یک از آنها به‌عنوان سیاست رسمی جمهوری اسلامی ایران اعلام نشده است.

اعتراض به عملکرد نهادهای بین‌المللی

در کنار تجربه حملات نظامی، واکنش نهادهای بین‌المللی به این حملات نیز در اظهارات مقام‌های ایرانی مورد توجه قرار گرفته است.

بقائی روز دوشنبه ۱۱ آبان از سازمان ملل متحد، شورای امنیت و شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی انتقاد کرد و گفت این نهادها در برابر تهدیدهای مستقیم علیه ایران «روزه سکوت گرفته‌اند».

مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در گزارش ۱۰ شهریور خود بر این اصل تأکید کرده بود که تأسیسات هسته‌ای نباید هدف حمله قرار گیرند. وی همچنین به مصوبات پیشین درباره مغایرت حمله به تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز با حقوق بین‌الملل اشاره کرده بود.

ایران در مکاتبه رسمی خود با آژانس، ضمن اعتراض به این وضعیت، تأکید کرده است که موضع‌گیری کلی درباره ممنوعیت حمله به تأسیسات هسته‌ای، با محکومیت مشخص حملات به تأسیسات تحت پادمان ایران همراه نشده است.

در همین حال، شورای امنیت سازمان ملل متحد، دولت‌های اروپایی و اتحادیه اروپا نیز اقدام مشخصی در محکومیت حملات به تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز و تحت نظارت ایران انجام ندادند.

در ارزیابی منتقدان سیاست هسته‌ای پیشین، این وضعیت صرفاً به معنای نبود محکومیت صریح حملات نیست؛ بلکه پرسش‌هایی درباره میزان تأثیر عضویت در پیمان عدم اشاعه، پذیرش بازرسی‌های بین‌المللی و سال‌ها مذاکره بر امنیت کشور مطرح کرده است.

این انتقادها در شرایطی بیان می‌شود که حتی جامعه اطلاعاتی آمریکا نیز پیش از جنگ دوازده‌روزه، ارزیابی می‌کرد ایران در حال ساخت سلاح هسته‌ای نیست.

تولسی گابارد، مدیر پیشین اطلاعات ملی آمریکا، در نشست ۵ فروردین ۱۴۰۴ مجلس سنای این کشور گفته بود: «جامعه اطلاعاتی همچنان ارزیابی می‌کند که ایران در حال ساخت سلاح هسته‌ای نیست» و رهبر ایران نیز مجوز ازسرگیری برنامه تسلیحاتی را صادر نکرده است.

خروج از NPT؛ پرسشی که در افکار عمومی مطرح شده است

بحث درباره ادامه عضویت ایران در پیمان عدم اشاعه نیز در ماه‌های اخیر وارد فضای عمومی شده است.

بقائی روز دوشنبه ۲۰ مهر، در واکنش به طرح موضوع خروج ایران از NPT در میان نخبگان و افکار عمومی، گفت: «این نگرانی را خودشان ایجاد کرده‌اند؛ خودکرده را تدبیر نیست. این پرسش به‌صورت منطقی در ایران، در میان نخبگان، مردم و نمایندگان مجلس مطرح می‌شود که عضویت در چنین سندی چه فایده‌ای دارد. کسانی باید به این پرسش پاسخ دهند که خودشان باعث و بانی سست شدن پایه‌های رژیم منع اشاعه شده‌اند؛ نه‌فقط در ایران، بلکه در کل منطقه و در سطح جهان.»

سخنگوی وزارت امور خارجه در ادامه، با اشاره به ترور رهبر شهید انقلاب اظهار کرده بود: «شما صاحب فتوا را ترور کردید و بعد می‌گویید نگران هستیم که چرا در ایران درباره موضوع تسلیحات هسته‌ای صحبت می‌شود. بنابراین، بی‌دلیل نگران هستند؛ چراکه خودشان مسبب این وضعیت بوده‌اند.»

این اظهارات در کنار سخنان رضایی درباره حمله به تأسیسات هسته‌ای، بخشی از استدلال مقام‌های ایرانی درباره منشأ شکل‌گیری مطالبه بازنگری را تشکیل می‌دهد؛ استدلالی که بر تجربه حمله با وجود فعالیت صلح‌آمیز هسته‌ای و همکاری با بازرسان بین‌المللی متمرکز است.

هشدارهای پیش از جنگ و مواضع پس از حملات

بحث بازنگری در دکترین هسته‌ای ایران، پیش از جنگ دوازده‌روزه نیز مطرح شده بود؛ اما در آن مقطع، بیشتر در قالب هشدار درباره پیامدهای احتمالی حمله به توانایی‌های هسته‌ای ایران بیان می‌شد.

شهید سید کمال خرازی، وزیر امور خارجه پیشین و مشاور رهبر شهید انقلاب، در گفت‌وگوی اردیبهشت ۱۴۰۳ با الجزیره گفته بود: «اگر آن‌ها بخواهند به توانایی‌های هسته‌ای ایران ضربه بزنند، طبیعتا می‌تواند موجب تغییر دکترین هسته‌ای ایران شود.»

وی در ۱۱ آبان همان سال نیز در گفت‌وگو با المیادین، تغییر دکترین هسته‌ای را در صورت مواجهه ایران با تهدید موجودیتی مطرح کرده بود.

پس از جنگ دوازده‌روزه، این موضوع در موضع‌گیری‌های برخی نمایندگان مجلس شکل مشخص‌تری پیدا کرد. در ۳۱ شهریور ۱۴۰۴، متن نامه ۷۱ نماینده مجلس به شورای عالی امنیت ملی و رؤسای سه قوه منتشر شد که در آن، بازنگری در دکترین دفاعی کشور مورد درخواست قرار گرفته بود.

امضاکنندگان این نامه، با ارائه تفسیری از دامنه فتوای منع سلاح هسته‌ای، نوشته بودند: «به‌کارگیری سلاح هسته‌ای مصداق حرمت فتوای رهبری معظم انقلاب در سال ۱۳۸۹ بوده، اما ساخت و نگهداری به‌عنوان بازدارندگی بحث دیگری است.»

تحلیل‌گران درباره پیامدهای حمله چه گفته بودند؟

احتمال تقویت انگیزه دستیابی به بازدارندگی هسته‌ای در پی حملات نظامی، پیش از این نیز از سوی برخی تحلیل‌گران بین‌المللی مطرح شده بود.

دنی سیترینوویچ، رئیس پیشین بخش ایران در اطلاعات نظامی اسرائیل و پژوهشگر مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، در مصاحبه ۲۲ اسفند ۱۴۰۴ با تایمز اسرائیل، درباره پیامدهای احتمالی جنگ هشدار داده بود.

وی گفت: «این همان چیزی است که از آن می‌ترسم: اینکه این جنگ نه‌تنها مانع دستیابی ایران به بمب نشود بلکه در واقع برنامه‌هایش برای این کار را شتاب دهد.»

سیترینوویچ در توضیح تفاوت پیامدهای توافق و حمله نظامی اظهار کرد: «توافق، مانع رسیدن ایرانی‌ها به بمب می‌شود اما حکومت را تقویت می‌کند؛ درحالی‌که حمله نظامی، حکومت را تضعیف می‌کند اما عزم آن برای رسیدن به بمب را تقویت می‌کند.»

این تحلیل‌گر در گفت‌وگوی دیگری که گزارش آن ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ در سی‌بی‌اس منتشر شد، به نبود ابزار بازدارنده جایگزین برای جلوگیری از حملات آینده اشاره کرد و گفت: «[پس از عملی شدن تهدید حمله نظامی] آنها چیز دیگری ندارند که بتواند اسرائیل یا آمریکا را از حمله به آنها در آینده بازدارد. باید چیز دیگری پیدا کنند؛ و آن چیز دیگر ممکن است بمب هسته‌ای باشد.»

رزماری کلانیک، مدیر برنامه خاورمیانه در اندیشکده دیفنس پرایوریتیز، نیز در یادداشتی که ۱۴ مرداد ۱۴۰۵ منتشر شد، توضیح داد جنگی که بقای حکومت و استقلال ایران را تهدید می‌کند، انگیزه دستیابی به سلاح هسته‌ای برای جلوگیری از حملات آینده را افزایش می‌دهد.

وی تأکید کرد: «دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای اجتناب‌ناپذیر نیست اما اکنون احتمال آن از پیش از حمله ترامپ بیشتر است.»

فیل گوردون، مشاور پیشین امنیت ملی معاون رئیس‌جمهور آمریکا، نیز سال گذشته و پس از جنگ ۱۲ روزه، در نشست ۳ تیر ۱۴۰۴ بروکینگز هشدار داده بود که «بسیار محتمل است» ایرانی‌ها از حمله این نتیجه را بگیرند که به سلاح هسته‌ای نیاز دارند.

تأخیر در برنامه هسته‌ای یا تقویت انگیزه بازدارندگی؟

در ارزیابی برخی تحلیل‌گران، حملات نظامی ممکن است به تأخیر در فعالیت‌های هسته‌ای ایران منجر شود، اما لزوماً انگیزه دستیابی به بازدارندگی هسته‌ای را از بین نمی‌برد.

سینا عضدی، استاد دانشگاه جورج واشنگتن، در مقاله‌ای که ۷ آبان در بولتن دانشمندان اتمی منتشر شد، هشدار داد حملات مکرر می‌تواند برنامه هسته‌ای ایران را به تأخیر بیندازد، اما در نهایت استدلالی را در ساختار سیاسی کشور تقویت کند که «فقط سلاح هسته‌ای می‌تواند امنیتی پایدار فراهم کند».

عضدی در عین حال، بازسازی ظرفیت نهفته هسته‌ای بدون عبور از آستانه ساخت سلاح را محتمل‌تر ارزیابی می‌کند. از این رو، افزایش انگیزه برای بازدارندگی هسته‌ای را نمی‌توان لزوماً معادل تصمیم به ساخت بمب دانست.

اظهارات رضایی درباره حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران، با وجود فعالیت صلح‌آمیز و همکاری با بازرسان، بازتاب داخلی همین مسئله است؛ اینکه تجربه جنگ چه تأثیری بر محاسبات امنیتی کشور خواهد گذاشت.

تأثیر جنگ بر محاسبات آینده هسته‌ای ایران

فتوای رهبر شهید انقلاب درباره منع سلاح‌های کشتار جمعی، پیش از جنگ به‌عنوان یکی از موانع اصلی ساخت و تولید سلاح هسته‌ای در جمهوری اسلامی ایران معرفی می‌شد.

شهید سید کمال خرازی در آبان ۱۴۰۳ گفته بود ایران از توانایی فنی تولید سلاح هسته‌ای برخوردار است، اما «فقط فتوای رهبر» مانع آن می‌شود. وی در همان مقطع، امکان بازنگری در این سیاست را در صورت تهدید موجودیت ایران مطرح کرده بود.

با این حال، آنچه شرایط کنونی را از دوره‌های گذشته متمایز می‌کند، گسترش و صراحت درخواست‌های بازنگری در تریبون‌های رسمی و نیمه‌رسمی است. اشاره بقائی به ترور «صاحب فتوا» نیز این موضوع را وارد صورت‌بندی رسمی پاسخ ایران کرده است؛ هرچند سخنگوی وزارت امور خارجه هم‌زمان بر پایبندی کشور به تعهدات خود در پیمان عدم اشاعه تأکید دارد.

در همین چارچوب، سیترینوویچ در نوشته‌ای که ۲۱ مهر منتشر کرد، درباره تفاوت میان تخریب توانایی‌های هسته‌ای و از بین بردن انگیزه دستیابی به آن، چنین اظهار نظر کرده بود: «نابودکردن قابلیت‌ها با ازبین‌بردن انگیزه یکسان نیست. در برخی موارد، ممکن است در واقع انگیزه‌ها را تقویت کند.»

دنیا با صدای رسانه زنده است – کیوبای | QOBI.IR