گردشگـــری در اغمــــا
بازار کسب و کار– سرویس فرهنگی: دیوار بزرگ گرگان یا دیوار سرخ که در متون قدیمی با نام مار سرخ نیز نامیده شده است، دیواری تاریخی است که از کنار دریای مازندران در ناحیه گمیشان آغاز شده و تا کوههای گلیداغ در شمال شرق کلاله ادامه مییافته است. هماکنون تقریباً تمام این دیوار از میان رفته است و تنها بخشهای کوچکی از آن که در زیر خاک مدفون مانده، باقی است. دیوار تاریخی گرگان پس از دیوار چین (به طول شش هزار کیلومتر)، بزرگترین دیوار دفاعی جهان است. این دیوار عظیم تاریخی که ۲۰۰ کیلومتر طول دارد در ۲۹ تیرماه سال ۱۳۷۸ به ثبت ملی رسیده است.
دیوار بزرگ گرگان با ظرفیت ۳۰٬۰۰۰ سرباز یک سیستم دفاعی مربوط به دوران ساسانیان است که برای مقابله با حمله هونهای سفید کشیده شد.
عکس این دیوار نخستین بار توسط اریک اشمیت باستانشناس آمریکایی ثبت شد. وی که با هواپیمای خود در سالهای ۱۳۱۵و ۱۳۱۶ از نقاط باستانی ایران عکاسی میکرد، در منطقه گرگان دیوار قرمز رنگی را دید که از سمت دریای خزر به طرف کوههای گلیداغ امتداد دارد. او از این دیوار عکس گرفت و این عکسها سندی برای تحقیقات باستان شناسان ایرانی و خارجی بر این دیوار شد.
دومین سد دفاعی تاریخی ایران چشم انتظار ثبت جهانی
از آنجا که این دیوار در جنوب دهستان (در ترکمنستان کنونی) و شمال گمیشان آغاز میشده و از نزدیکی گرگان و رود گرگان نیز میگذشته به این اسامی نیز نامبردار گشته است. بعدها مسلمانها با تفکر ذوالقرنین دانستن اسکندر مقدونی، این بنا را دیوار بزرگ اسکندر نامیده و ساخته او دانستند. همچنین محمد بن نجیب بکران در جهاننامه نام این دیوار را تجنبار نوشته و آرنه باستانشناس سوئدی نیز در تپههای باستانی دشت گرگان به این نام اشاره دارد.
قدمت این دیوار که از آجرهای گلی سرخ رنگ ساخته شده به دوره ساسانیان بازمیگردد. یک تیم باستانشناسی مرکب از محققان ایرانی و بریتانیایی موفق شدهاند تاریخ احداث آنرا سده ۵ یا ۶ میلادی تعیین کنند. پادشاهان ساسانی که با امپراتوری روم شرقی جنگهای مداومی داشتند از سوی شمال نیز با تهدید قوم هون (Hun) و دیگر اقوام شمالی رو به رو بودند؛ بنابراین دیوار میتوانست محل رخنه این اقوام را به داخل ایران در فواصل کوهستانهای قفقاز و خط ساحلی دریای مازندران ببندد. پیروز پادشاه ساسانی، در سالهای ۴۵۹ تا ۴۸۴ میلادی زمانی که با هونهای سفید (هپتالیها) نبرد میکرد مدتی را بهطور متناوب در منطقه گرگان گذرانده است؛ بنابراین احتمالاً او یا پادشاه ساسانی دیگری (قبل یا بعد از او) برای محافظت از دشت حاصل خیز گرگان در برابر هونها، این دیوار را ساخته است.
بیشتر تاریخنگاران براین باورند انوشیروان ساسانی این دیوار را بنا نهاده؛ اما گردیزی در زین الخبار آغاز بنای آن را به یزدگرد اول و اتمام آن را به انوشیروان نسبت میدهد. مارکوارت نیز در شهرستانهای ایران به ساخت این دیوار توسط یزدگرد و بنای شهر دهستان توسط نرسی اشکانی و کمش تپه توسط آژیدهاک اشاره میکند .
سعید نفیسی هم در تاریخ تمدن ایران ساسانی از تعمیر آن توسط مازیار فرمانروای طبرستان خبر میدهد. چراغعلی اعظمی سنگسری در این باره آورده است: تمیشه (طمیشه-طمیش) شهری بود در جوار غربی خندقی که به امر اسپهبد فرخان برای بازداشتن تُرکان از هجوم به قلمرو او حفر شده بود. ابن فقیه در ذکر تمیشه و دربند آن در البلدان نوشته است:
«نخستین شهر گرگان از سوی طبرستان، طمیش است که بر سامان (قلمرو) گرگان است و دروازهای کلان دارد که هیچیک از طبرستانیان نتوانند از آن جای بیرون آیند و به گرگان شوند (این به آن معنی است که شهری در گرگان زمین بوده نه در طبرستان)، جز از همین دروازه؛ زیرا دیواری از آجر و آهک از کوه تا دل دریا کشیده شده است. آن دیوار را خسرو انوشیروان (۵۳۱_۵۷۸ میلادی) ساخت تا جلوی ترک و غارتگران سرزمین تبرستان را بگیرد ، در طمیش خلق بسیار هستند…»
دومین سد دفاعی تاریخی ایران چشم انتظار ثبت جهانی
بررسیهای گروه باستان شناسان ایرانی و باستان شناسان دانشگاههای ادینبورگ و دورهام، نشان میدهد در ساخت این دیوار عظیم دهها میلیون قالب آجر به کار رفته است. آنان شواهدی از تعداد زیادی کوره و کارگاه ساخت آجر در طول دیوار و در فواصل نزدیک به آن یافتهاند که نشان دهنده کارگاه صنعتی بسیار بزرگ برای احداث این دیوار است.
طبق برآوردها، ۳۰ هزار سرباز میتوانستند در طول دیوار مستقر شوند. باستان شناسان با نمونه برداری و آزمایش خاکسترها و زغالهای بر جای مانده در کورههای آجرپزی، نشان دادند که قدمت دیوار به سدههای پنج و ششم میلادی میرسد.
با توجه به اینکه امروزه تنها بخش هایی از این دیوار باقی مانده و بخش بزرگی از آن به مرور زمان تحلیل رفته تخمین مشخصات دقیق آن کار دشواری است که به مطالعات و بررسی ها و کاوش های فراوان احتیاج دارد. ارتفاع دیوار نیز از آن جمله مشخصاتی است که راجع به آن اختلاف نظر وجود دارد. این اختلاف محدوده ی ۶ تا ۱۰ متری را شامل می شود. البته ارتفاع ۶ متری مورد توافق تمام کارشناسان این حوزه قرار گرفته اما این احتمال هم می رود که در آینده کاوش های بیشتر و دقیق تری ارتفاع ۸ تا ۱۰ متر را نیز ثابت کند.
چند سالی است که بازسازی و ثبت جهانی این دیوار تاریخی در دستور کار جدی مدیران میراث فرهنگی استان گلستان قرار گرفته اما عملیات اجرائی آن در دولت چهاردهم شتاب گرفت .
چند روز پیش رئیسکل موزه ملی ایران در سفری به استان گلستان گفت: تقویت همکاریهای علمی و تخصصی میان موزه ملی ایران و میراثفرهنگی گلستان میتواند روند آمادهسازی پرونده ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان را شتاب دهد.
تامین اعتبارات مورد نیاز برای بازسازی و ثبت دیوار گرگان
جبرئیل نوکنده در حاشیه بازدید از این دیوار با مدیر کل میراث فرهنگی استان در رابطه با روند بازسازی آن به گفتگو پرداخت.
در این نشست تخصصی، آخرین اقدامات انجامشده، برنامههای پیشرو و الزامات فنی و تخصصی برای آمادهسازی پرونده مورد بررسی قرار گرفت و بر استفاده حداکثری از ظرفیتهای علمی و تخصصی موزه ملی ایران و مجموعه میراثفرهنگی گلستان برای پیشبرد این پرونده تأکید شد.
فریدون فعالی در این نشست با تشریح اقدامات انجامشده اظهار کرد: ادارهکل میراث فرهنگی گلستان برای پیگیری و اجرای مراحل فنی و اجرایی پرونده ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان آمادگی کامل دارد و این مسیر با جدیت دنبال میشود.
دومین سد دفاعی تاریخی ایران چشم انتظار ثبت جهانی
وی افزود: دستیابی به استانداردهای موردنظر یونسکو نیازمند استمرار مطالعات و اجرای برنامههای تخصصی است و میراثفرهنگی استان مصمم است با استفاده از ظرفیتهای موجود، روند آمادهسازی پرونده را با جدیت ادامه دهد.
مدیر پروژه ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان تأمین اعتبارات موردنیاز را یکی از الزامات مهم ادامه این مسیر دانست و اظهار کرد: تأمین منابع لازم میتواند زمینه استمرار مطالعات تکمیلی و اجرای برنامههای فنی، حفاظتی و اجرایی مرتبط با پرونده را فراهم کند.
تصویربرداری هوایی و کاوشهای باستانشناسی در مسیر ثبت جهانی
معاون میراثفرهنگی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی گلستان و مدیر پایگاه میراث ملی دیوار بزرگ گرگان، نیز در این نشست گزارشی از آخرین فعالیتهای انجامشده برای آمادهسازی پرونده ارائه کرد.
حمید عمرانیرکاوندی اظهار کرد: تصویربرداری هوایی از کل قلمرو دیوار بزرگ گرگان و تأسیسات وابسته و رقومیسازی نقشهها، برگزاری نشستهای تخصصی مجازی با نمایندگان ایکوموس (ICOMOS)، تداوم کاوشهای باستانشناسی و ساماندهی کارگاههای سنوات گذشته از جمله اقدامات در حال اجرا برای پیشبرد پرونده ثبت جهانی است.
مدیر پایگاه میراث ملی دیوار بزرگ گرگان افزود: تولید آجرهای مخصوص برای حفاظت اضطراری از دیوار، صدور سند مالکیت قلمرو دیوار بزرگ گرگان به مساحت ۱۶۴ هکتار، انجام مطالعات تهیه طرح راهبردی قلمرو و راهاندازی پایگاه اطلاعرسانی ویژه روند ثبت جهانی نیز در دستور کار قرار گرفته است.
وی اظهار کرد: این اقدامات با هدف صیانت پایدار از دیوار بزرگ گرگان، تکمیل الزامات پرونده ثبت جهانی و فراهم کردن زمینه توسعه گردشگری در منطقه دنبال میشود و با پیشبینی ردیف اعتبارات ملی در سال مالی ۱۴۰۵، برنامههای مرتبط در دستور کار قرار دارد.
دومین سد دفاعی تاریخی ایران چشم انتظار ثبت جهانی
در ادامه مدیر پروژه ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان تصریح کرد: گستردگی جغرافیایی دیوار، تعدد تاسیسات و سازههای وابسته و ارزشهای برجسته تاریخی و باستانشناختی آن موجب شده که فرایند تهیه و تکمیل پرونده ثبت جهانی نیازمند مجموعهای پیوسته از مطالعات باستانشناسی و میانرشتهای، مستندسازی دقیق، اقدامات حفاظتی و ساماندهی بخشهای مختلف اثر باشد.
فریدون فعالی با اشاره به جایگاه تاریخی دیوار بزرگ گرگان، افزود: این اثر در ۲۹ تیرماه ۱۳۷۸ به شماره ۲۳۴۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و با طولی نزدیک به ۲۰۰ کیلومتر، یکی از برجستهترین استحکامات دفاعی و مهندسی جهان باستان و از مهمترین آثار بهجامانده از دوره ساسانی به شمار میرود.
وی افزود: در راستای ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان از ردیف اعتبارات سال ۱۴۰۴، تصویربرداری هوایی از مسیر دیوار بزرگ گرگان و تاسیسات وابسته، تکمیل مستندات پرونده ثبت جهانی، کاوشهای باستانشناسی دیوار بزرگ گرگان و تمیشه و ساماندهی کارگاههای باستانشناسی در محدوده شهرستانهای کلاله، مینودشت، گنبدکاووس، گمیشان و کردکوی انجام شده است.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی گلستان ادامه داد: تولید آجر مورد نیاز برای ساماندهی و خواناسازی ساختارهای معماری مکشوفه حاصل از کاوشهای باستانشناسی نیز از دیگر اقداماتی است که در این مسیر انجامشده تا ضمن حفاظت اصولی از بقایای معماری، امکان معرفی بهتر این یافتهها و تبدیل بخشهای مناسب محوطهها به فضای قابل بازدید برای گردشگران ایرانی و خارجی فراهم شود.
فعالی بیان کرد: برنامههای پیشنهادی سال آینده با محور تکمیل و تدوین پرونده ثبت جهانی، تکمیل و تجهیز پایگاه اطلاعرسانی، ادامه کاوشهای باستانشناسی، تهیه و نصب تابلوهای راهنما و هشداردهنده، تولید آجر به منظور خواناسازی بقایای معماری مکشوفه و اجرای سایر اقدامات حفاظتی و مورد نیاز تدوین شده است.
شاید بتوان یکی از مهم ترین ابزار رسیدن این دیوار به ثبت جهانی را هم افزایی همه مسئولان استان و تلاش مردم در فضای مجازی برای شناساندن آن به تمامی مردم ایران وجهان عنوان کرد که بدون شک نقش مهمی در ثبت آن خواهد داشت و امید میرود به همین زودی نامش در بناهای تاریخی یونسکو به ثبت برسد.
دیدگاهتان را بنویسید