پاییز تلخ پنبه‌کاران خراسان شمالی

سرویس اقتصادی- بازار کسب و کار: پاییز برای پنبه‌کاران خراسان شمالی دیگر فصل شادی و برداشت طلای سفید نیست، فصل حساب‌وکتابی تلخ است که در پایان آن، حاصل یک سال زحمت گاه چیزی جز بدهی و زیان نیست.

غوزه‌های سپید در مزارع مانه، سملقان و اسفراین آماده چیدن‌اند، اما دست‌های خسته کشاورزان برای برداشت محصول چندان اشتیاقی ندارند، چرا که هزینه جمع‌آوری پنبه چنان بالا رفته که فروش محصول نیز کفاف دستمزد کارگران را نمی‌دهد.

در پنبه‌زارها هنوز نشانه‌های یک فصل پربار به چشم می‌خورد بوته‌هایی که غوزه‌های بازشده‌شان زیر آفتاب پاییزی خودنمایی می‌کنند، اما پشت این تصویر زیبا، نگرانی کشاورزانی پنهان است که میان برداشت محصول با ضرر یا رها کردن دسترنج یک‌ساله روی بوته‌ها گرفتار شده‌اند.

قیمت توافقی خرید هر کیلوگرم وش پنبه ۸۰۰ هزار ریال اعلام شده و در بازار نیز این محصول با توجه به کیفیت الیاف و رنگ، حدود ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار تا ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار ریال خرید و فروش می‌شود؛ با این حال پنبه‌کاران می‌گویند این ارقام در برابر هزینه‌های سنگین تولید و برداشت، رضایت‌بخش نیست.

برای کشاورزی که ماه‌ها برای کاشت، آبیاری، مراقبت و پرورش بوته‌های پنبه تلاش کرده، روز برداشت باید زمان به ثمر نشستن زحمت‌ها باشد، اما امسال هزینه‌های کارگری، نهاده‌ها و تامین آب، شیرینی این فصل را به کام بسیاری تلخ کرده است.

۷۰ درصد هزینه‌ها؛ سهم سنگین برداشت

آنچه بیش از همه پنبه‌کاران را گرفتار کرده، شیوه سنتی برداشت محصول است. در خراسان شمالی تمامی وش پنبه به‌صورت دستی جمع‌آوری می‌شود و همین موضوع بخش بزرگی از هزینه تولید را به دستمزد کارگران اختصاص داده است.

یک کشاورز مانه‌ای با اشاره به دستمزد روزانه ۱۰ میلیون ریالی کارگر می‌گوید: برای یک کشاورز بسیار سخت است که یک سال زحمت بکشد و در زمان برداشت، محصول خود را با قیمت پایین بفروشد.

علیمراد رحیم‌زاده نیز از افزایش هزینه‌های تولید و دشواری تامین نقدینگی گلایه دارد و می‌گوید: کشاورز به امید سود اقتصادی بذر را در زمین می‌پاشد، اما هنگام برداشت حتی بدهکار هم می‌شود، با فروش محصول نمی‌توانیم از عهده تامین هزینه نیروی کارگری برای جمع‌آوری وش پنبه برآییم.

طلای سفید؛ سیاست سیاه

در کنار دستمزد کارگران، هزینه آماده‌سازی زمین، خرید بذر، کود و سم، حمل‌ونقل، آبیاری و مبارزه با آفات نیز افزایش یافته است. خشکسالی و کاهش منابع آبی، برخی کشاورزان را ناچار به خرید آب کرده و محدودیت برق چاه‌های کشاورزی نیز آبیاری منظم مزارع را با مشکل روبه‌رو ساخته است.

سرپرست مدیریت زراعت سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، افزایش هزینه‌های تولید، خرده‌مالکی، برداشت سنتی و هزینه بالای نیروی کار را از مهم‌ترین مشکلات پنبه‌کاران استان می‌داند.

رویا حسن‌نژاد می‌گوید: با وجود توسعه روش‌های نوین کاشت، برداشت پنبه در استان همچنان به‌صورت دستی انجام می‌شود و حدود ۷۰ درصد هزینه‌های تولید به تامین نیروی کارگری برای جمع‌آوری محصول اختصاص دارد.

وی خرده‌مالکی و کوچک بودن قطعات زمین را از موانع توسعه برداشت مکانیزه عنوان می‌کند و می‌افزاید: متوسط زمین در اختیار کشاورزان استان حدود یک هکتار است و هزینه خرید ماشین‌آلات برای بسیاری از آنان صرفه اقتصادی ندارد. همچنین برداشت پنبه در ۲ تا سه چین انجام می‌شود که این موضوع نیز بر تداوم برداشت دستی اثرگذار است.

هفت هزار و ۴۰۰ هکتار؛ زیر کشت پنبه

خراسان شمالی امسال هفت هزار و ۴۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی خود را به کشت پنبه اختصاص داده و پیش‌بینی می‌شود از این سطح حدود ۲۲ هزار تن وش پنبه برداشت شود؛ محصولی که با وجود جایگاه اقتصادی و صنعتی، اکنون با چالش جدی هزینه‌های تولید و فروش روبه‌روست.

شهرستان مانه با چهار هزار و ۵۰۰ هکتار سطح زیر کشت، قطب تولید پنبه استان به شمار می‌رود و بیش از ۹۰ درصد مزارع این شهرستان با استفاده از دستگاه ردیف‌کار کشت شده‌اند. خراسان شمالی نیز از نظر سطح زیر کشت و تولید وش پنبه در کشور رتبه پنجم را دارد.

با این حال، مکانیزه شدن کاشت هنوز نتوانسته گره برداشت را باز کند. نبود کمباین مناسب و کوچک بودن زمین‌ها سبب شده است کشاورزان همچنان به نیروی انسانی وابسته باشند، نیروی کاری که دستمزد آن بخش بزرگی از درآمد حاصل از فروش محصول را می‌بلعد.

مشکل پنبه‌کاران تنها به هزینه برداشت محدود نمی‌شود. کمبود صنایع تکمیلی، نوسان قیمت، نبود نرخ پایدار و نگرانی از افت کیفیت محصول در صورت بارش باران و برف، بر دشواری‌های این بخش افزوده است.

به گفته سرپرست مدیریت زراعت سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، اکنون هفت کارخانه پنبه‌پاک‌کنی در استان فعال هستند که ظرفیت تصفیه ۲۰ هزار تن پنبه را دارند، با این وجود، تداوم تولید و تامین مواد اولیه این واحدها به حفظ انگیزه کشاورزان و صرفه اقتصادی کشت وابسته است.

خشکسالی و کاهش منابع آبی نیز به نگرانی‌های پنبه‌کاران دامن زده است. محدودیت تحویل آب سد در شهرستان مانه، کاهش منابع آب چاه‌ها و قطع برق چاه‌های کشاورزی، آبیاری منظم مزارع را دشوار کرده و بر عملکرد محصول اثر گذاشته است.

خراسان شمالی با وجود رتبه پنجم کشور در تولید وش پنبه، با چالش برداشت دستی، کمبود ماشین‌آلات و افزایش هزینه‌های تولید روبه‌روست.

آینده‌ای که از پنبه فاصله می‌گیرد

تلخی این روزهای پنبه‌کاران را می‌توان در تصمیم برخی از آنان برای کاهش سطح زیر کشت دید. کشاورزانی که سال‌ها زمین‌های خود را به کشت طلای سفید اختصاص داده‌اند، اکنون به دلیل هزینه‌های سنگین و درآمد نامطمئن، بخشی از مزارعشان را به کشت محصولات دیگر اختصاص می‌دهند.

کی از پنبه‌کاران که پیش‌تر ۱۶ هکتار پنبه می‌کاشت، امسال سطح زیر کشت خود را به سه هکتار کاهش داده است، تصمیمی که تنها یک تغییر در الگوی کشت نیست، بلکه نشانه‌ای از کاهش امید به اقتصادی بودن تولید این محصول است.

کاهش سطح زیر کشت، در ادامه می‌تواند کارخانه‌های پنبه‌پاک‌کنی را نیز با کمبود مواد اولیه روبه‌رو کند و هزینه فرآوری را افزایش دهد. به این ترتیب، دشواری اقتصادی مزرعه به حلقه‌های دیگر زنجیره تولید پنبه نیز منتقل می‌شود.

پنبه‌کاران استان خواستار حمایت بیشتر از بخش کشاورزی، کاهش هزینه‌های تولید، فراهم شدن امکان برداشت مکانیزه و تعیین قیمت‌های متناسب با هزینه‌ها هستند؛ مطالباتی که تحقق آنها می‌تواند از رها شدن تدریجی کشت این محصول راهبردی جلوگیری کند.

پاییز هنوز در پنبه‌زارهای خراسان شمالی سپید است، غوزه‌ها بر شاخه‌ها مانده‌اند و چشم به دست‌هایی دوخته‌اند که روزگاری با امید آنها را می‌چیدند. اما برای بسیاری از کشاورزان، امسال فصل برداشت نیست؛ فصل تصمیمی دشوار میان فروختن محصول با زیان یا تماشای دسترنجی است که شاید زیر باران و سرما از دست برود.